﻿हितोपदेशः/NP
मित्रलाभः/NS

अथ/A प्रासादपृष्ठे/NP सुखोपविष्टानाम्/NV राजपुत्राणाम्/NP पुरस्तात्/A प्रस्तावक्रमेण/NP सः/SN पण्डितः/NP अब्रवीत्/KP -/PUNC
काव्यशास्त्रविनोदेन/NP कालः/NP गच्छति/KP धीमताम्/KP ।/PUNC
व्यसनेन/NP च/AVK मूर्खाणाम्/NP निद्रया/NP कलहेन/NP वा/A ॥/PUNC 1/PUNC ॥/PUNC
तत्/A भवताम्/KP विनोदाय/NV काककूर्मादीनाम्/NP विचित्राम्/NV  कथाम्/NP कथयामि/KP ।/PUNC राजपुत्रैः/NP उक्तम्/KP –/PUNC -/PUNCआर्य/NP कथ्यताम्/KP -/PUNC विष्णुशर्मा/NS उवाच/KP शृणुत/KP ,/PUNC संप्रति/A मित्रलाभः/NS प्रस्तूयते/KP ।/PUNC यस्य/SN  अयम्/SNV आद्यः/NV श्लोकः/NP -/PUNC
असाधनाः/NV वित्तहीनाः/NV बुद्धिमन्तः/NV सुहृत्तमाः/NP ।/PUNC
साधयन्ति/KP आशु/KV कार्याणि/NP काककूर्ममृगाखुवत्/KV ॥/PUNC 2/PUNC ॥/PUNC
राजपुत्राः/NP ऊचुः/KP -/PUNC -/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC विष्णुशर्मा/NS कथयति/KP -/PUNC
कथा/NP 1/PUNC
 
 (/PUNC काककूर्मादीनां/AUD कथा/NP )/PUNC 

अस्ति/KP गोदावरीतीरे/NP विशालः/NV शाल्मलीतरुः/NP ।/PUNC तत्र/A नानादिग्देशात्/NP आगत्य/KKS रात्रौ/NP पक्षिणः/NP निवसन्ति/KP ।/PUNC
अथ/A कदाचित्/A अवसन्नायाम्/NV रात्रौ/NP अस्ताचलचूडावलम्बिनि/NV भगवति/NV कुमुदिनीनायके/NP चन्द्रमसि/NP लघुपतनकनामा/NV वायसः/NP प्रबुद्धः/KN कृतान्तम्/NS इव/ASD द्बितीयम्/SMKP आयान्तम्/KN व्याधम्/NP अपश्यत्/KP ।/PUNC तम्/SN अवलोक्य/KKS अचिन्तयत्/KP अद्य/A प्रातः/NP एव/INTF अनिष्टदर्शनम्/NP जातम्/KN ,/PUNC न/AN जाने/KP किम्/SNV अनभिमतम्/NP दर्शयिष्यति/KP ।/PUNC इति/A उक्त्वा/KKS तदनुसरणक्रमेण/NP व्याकुलः/NV चलितः/KN ।/PUNC
यतः/A -/PUNC
शोकस्थानसहस्राणि/NV भयस्थानशतानि/NP च/APY ।/PUNC
दिवसे/NP दिवसे/DV मूढम्/NP आविशन्ति/KP न/N पण्डितम्/NP ॥/PUNC 3/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SNV च/AVK ।/PUNC विषयिणाम्/NP इदम्/SN अवश्यम्/AVD ?/PUNC कर्तव्यम्/KP -/PUNC
उत्थाय/KN उत्थाय/DV बोद्धव्यम्/KN महत्/NV भयम्/NV उपस्थितम्/KNV ।/PUNC 
मरणव्याधिशोकानाम्/NP किम्/SN अद्य/A निपतिष्यति/KP ॥/PUNC 4/PUNC ॥/PUNC
अथ/A तेन/SNV व्याधेन/NP तण्डुलकणान्/NP विकीर्य/KKS जालम्/NP विस्तीर्णम्/KN ।/PUNC सः/SN च/AVKप्रच्छन्नः/KN भूत्वा/KKS स्थितः/KN ।/PUNC तस्मिन्/SNV एव/INTF काले/NP चित्रग्रीवनामा/NV कपोतराजः/NP सपरिवारः/NV वियति/NP विसर्पन्/KNV तान्/SNV तण्डुलकणान्/NP अवलोकयामास/? ।/PUNC ततः/A कपोतराजः/NP तण्डुलकणलुब्धान्/NV कपोतान्/NP प्रति/A आह/KP कुतः/AP अत्र/A निर्जने/NV वने/NP तण्डुलकणानाम्/NP संभवः/NP ?/PUNC तत्/SN निरूप्यताम्/KP तावत्/A ।/PUNC भद्रम्/NP इदम्/SNV न/AN पश्यामि/KP ।/PUNC प्रायेण/A अनेन/SNV तण्डुलकणलोभेन/NP अस्माभिः/SN अपि/A तथा/A भवितव्यम्/KN -/PUNC
कङ्कणस्य/NP तु/A लोभेन/NP मग्नः/KN पङ्के/NP सुदुस्तरे/NV ।/PUNC
वृद्धव्याघ्रेण/NP संप्राप्तः/KN पथिकः/NP सः/SN मृतः/KN यथा/ASD ॥/PUNC 5/PUNC ॥/PUNC     
कपोताः/NP ऊचुः/KP -/PUNC “/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ”/PUNC ।/PUNC सः/SN अब्रवीत्/KP -/PUNC

कथा/NP 2/PUNC

 (/PUNC वृद्धव्याघ्र/NV -/PUNC लुब्धविप्र/NV -/PUNC कथा/NP )/PUNC

अहम्/SN एकदा/A दक्षिणारण्ये/NP चरन्/KN अपश्यम्/KP ।/PUNC 
एकः/SMKY वृद्धव्याघ्रः/NP स्नातः/KNV कुशहस्तः/NV सरस्तीरे/NP ब्रूते/KP -/PUNC भो/ASMB भोः/DV पान्थाः/NP !/PUNC इदम्/SNV   सुवर्णकङ्कणम्/NP गृह्यताम्./KP ।/PUNC
ततः/A  लोभाकृष्टेन/NV केनचित्/SNV पान्थेन/NP आलोचितम्/KP –/PUNC भाग्येन/NP एतत्/SN संभवति/KP ।/PUNC
किंतु/A अस्मिन्/SNV आत्मसंदेहे/NP प्रवृत्तिः/NP न/AN  विधेया/KN ।/PUNC
यतः/A -/PUNC 
अनिष्टाद्/NP इष्टलाभे/NP अपि/A न/AN  गतिः/NP जायते/KP शुभा/NV ।/PUNC
यत्र/A आस्ते/KP विषसंसर्गः/NP अमृतम्/NP  तत्/SN अपि/A  मृत्यवे/NP ॥/PUNC 6/PUNC ॥/PUNC
किंतु/A सर्वत्र/A अर्थार्जने/NP प्रवृत्तिः/NP संदेह/NP?/PUNC एव/INTF ।/PUNC
तथा/A च/AVK  उक्तम्/KN -/PUNC
न/AN  संशयम्/NP अनारुह्य/KKS नरः/NP  भद्राणि/NP पश्यति/KP ।/PUNC
संशयम्/NP  पुनः/A आरुह्य/KKS यदि/A जीवति/KP पश्यति/KP ॥/PUNC 7/PUNC ॥/PUNC
तत्/SSN निरूपयामि/KP तावत्/V ।/PUNCप्रकाशम्/NP  ब्रूते/KP -/PUNC  ‘/PUNC कुत्र/AP  तव/SNV कङ्कणम्/NP  ’/PUNC ।/PUNC 
व्याघ्रः/NP हस्तम्/NP  प्रसार्य/KNV दर्शयति/KP ।/PUNC
पान्थः/KN अवदत्/KP -/PUNC कथम्/A मारात्मके/NV त्वयि/SN विश्वासः/NP ?/PUNC
व्याघ्रः/NP उवाच/KP -/PUNC शृणु/KP रे/ASMB पान्थ/NP !/PUNC प्राक्/NP एव/INTF यौवनदशायाम्/NV अतिदुर्वृत्तः/NV  आसम्/KP ।/PUNC
 अनेकगोमानुषाणाम्/NV वधात्/NV मे/A पुत्राः/NP मृताः/NP  दाराः/NP च/AVK ।/PUNC वंशहीनः/NV च/AVKअहम्SN ।/PUNC
ततः/SNV केनचित्/A धार्मिकेण/NV अहम्/SN आदिष्टः/KP -/PUNC
“/PUNC दानधर्मादिकम्/NV  चरतु/KP भवान्/SN ।/PUNC
“/PUNC तदुपदेशात्/NV इदानीम्/SN अहम्/SN स्नानशीलः/NV दाता/NP वृद्धः/NP गलितनखदन्तः/NV कथम्/A न/AN विश्वासभूमिः/NP ?/PUNC
यतः/A -/PUNC 
इज्याध्ययनदानानि/NV तपः/NP सत्यम्/NV धृतिः/NP क्षमा/NP ।/PUNC
अलोभः/NV इति/AUD मार्गः/NP अयम्/SNV धर्मस्य/NP अष्टविधः/NV स्मृतः/NP ॥/PUNC 8/PUNC ॥/PUNC 
तत्र/A पूर्वः/NP चतुर्वर्गः/NP दम्भार्थाम्/AN अपि/A सेव्यते/KP ।/PUNC
उत्तरः/NP तु/A चतुर्वर्गः/NP महात्मनि/NP एव/INTF तिष्ठति/KP ॥/PUNC 9/PUNC ॥/PUNC 
मम/SN च/AVK एतावान्/SNV लोभविरहः/NV येन/SN स्वहस्तस्थम्/NV अपि/A सुवर्णकङ्कणम्/NP यस्मै/SNV कस्मैचित्/SNV दातुम्/KN इच्छामि/KP ।/PUNC तथा/A अपि/A ‘/PUNCव्याघ्रः/NP मानुषम्/NP खादत/KP-/PUNC इति/AUD लोकप्रवादः/NV दुर्निवारः/NV ।/PUNC
यतः/A -/PUNC 
गतानुगतिकः/NV लोकः/NP कुट्टनीम्/NV उपदेशिनीम्/NP ।/PUNC
प्रमाणयति/KP नः/SN धर्मे/NP यथा/A गोघ्नम्/NP अपि/A द्बिजम्/NP ॥/PUNC 10/PUNC ॥/PUNC
मया/SN च/AVK धर्मशास्त्राणि/NP अधीतानि/KP ।/PUNC शृणु/KP -/PUNC
मरुस्थल्याम्/NP  यथा/A वृष्टिः/NP क्षुधार्ते/NV भोजनम्/NP  तथा/A ।/PUNC
दरिद्रः/NP  दीयते/KP  दानम्/NP  सफलम् /NV  पाण्डुनन्दन/NV !/PUNC ॥/PUNC 11/PUNC ॥/PUNC
प्राणा/NP यथा/A आत्मनः/NP अभीष्टा/NV भूतानाम्/NP अपि/A ते/SN तथा/A  ।/PUNC
आत्मा/NP उपम्येन/NV भूतेषु/NV दयाम्/NP कुर्वन्ति/KP साधवः/NP ॥/PUNC 12/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/  च/AVD  -/PUNC
प्रत्याख्याने/NP च/AVK दाने/NP च/AVKसुखदुःखे/NV प्रियाप्रिये/NV ।/PUNC
आत्मा/NP उपम्येन/NV पुरुषः/NV प्रमाणम्/NP अधिगच्छति/KP ॥/PUNC 13/PUNC ॥/PUNC 
अन्यच्च/AVK-/PUNC
मातृवत्/NV परदारेषु/NP परद्रव्येषु/NP लोष्ठवत्/NV ।/PUNC
आत्मवत्/NV सर्वभूतेषु/NP यः/SN पश्यति/KP सः/SN पण्डितः/NP ॥/PUNC 14/PUNC ॥/PUNC
त्वम्/SN  च/AVK अति/A इव/A दुर्गतः/NV तेन/SN तत्/SNV तुभ्यम्/SN दातुम्/KKS  सयत्नः/KNV अहम्/SN ।/PUNC तथा/AVK च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC
दरिद्रान्/NV भर/KP कौन्तेय/NS !/PUNC मा/AN प्रयच्छ/KP ईश्वरे/NP धनम्/NP ।/PUNC
व्याधितस्य/NV औषधम्/NP पथ्यम्/NP नीरुजस्य/NV किम्/AP औषधैः/NP?/PUNC ॥/PUNC 15/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/U च/AVK-/PUNC
दातव्यम्/KN इति/AUD यत्/AVK दानम्/NP दीयते/KP अनुपकारिणे/ ।/PUNC
देशे/NP काले/NP च/AVK पात्रे/NP च/AVK तत्/A दानम्/NP सात्त्विकम्/NV  विदुः/NP ॥/PUNC 16/PUNC ॥/PUNC
तत्/A अत्र/A सरसि/NP स्नात्वा/KKS सुवर्णकङ्कणाम्/NP गृहाण/KN ।/PUNC
ततः/SN  यावत्/A असौ/SN तद्बचः/NP ?/PUNC प्रतीतः/NP लोभात्/NV सरः/NP स्नातुम्/KNV  प्रविशति/KP तावत्/A महापङ्के/NV निमग्नः/NV पलायितुम्/KN अक्षमः/KP ।/PUNC
पङ्के/NP पतितम्/KP दृष्ट्वा/KKS व्याघ्रः/NP अवदत्/KP –/PUNC अहह/ABS ,/PUNC  महापङ्के/NP पतितः/KP असि/KP ।/PUNC
अतः/DY त्वाम्/SN अहम्/SN उत्थापयामि/KP ।/PUNC -/PUNC इति/AUD उक्त्वा/KN शनैः/KV शनैः/DV उपगम्य/KKS तेन/SN व्याघ्रेण/NP धृतः/NV ।/PUNC
सः/SN पान्थः/NP अचिन्तयत्/KP -/PUNC
न/AN धर्मशास्त्रम्/NV  पठति/KP इति/AUD कारणम्/NV  
न/AN च/AVK अपि/A वेदाध्ययनम्/NP दुरात्मनः/NV ।/PUNC
स्वभावः/NV एव/INTF अत्र/A तथा/DY अतिरिच्यते/KP 
यथा/AVK प्रकृत्या/NV मधुरम्/NV गवाम्/KP  पयः/NP ॥/PUNC 17/PUNC ॥/PUNC
किम्/AP च/AVK -/PUNC
अवशेन्द्रियचित्तानाम्/NV हस्तिस्नानम्/NP इव/ASD क्रिया/NP ।/PUNC
दुर्भगाभरणप्रायः/NV ज्ञानम्/NP भारः/NP क्रियाम्/NP विना/AUP ॥/PUNC 18/PUNC ॥/PUNC
तत्/SN मया/SN भद्रम्/NP न/AN कृतम्/KN यत्/SN अत्र/SN मारात्मके/NV विश्वासः/NP कृतः/KN ।/PUNC तथा/AVK हि/A उक्तम्/KN-/PUNC
नदीनाम्/NP शस्त्रपाणीनाम्/NV नखिनाम्/NP शृङ्गिणाम्/NV  तथा/AVK ।/PUNC
विश्वासः/NP न/AN एव/INTF कर्तव्यः/NP स्त्रीषु/NP राजकुलेषु/NP च/AVK ॥/PUNC 19/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN च/AVK-/PUNC
सर्वस्य/NV हि/A परीक्ष्यन्ते/NV स्वभावाः/NP न/AN इतरे/ गुणाः /NP ।/PUNC
अतीत्य/NV हि/A गुणान्/NP सर्वान्/NV स्वभावः/NV मूर्ध्नि/NV वर्तते/KP ॥/PUNC 20/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
सः/SN हि/A गगनविहारी/NV कल्मषध्वंसकारी/NV
दशशतकरधारी/NV ज्योतिषाम्/NP मध्यचारी/NP।/PUNC
विधुः/NP अपि/A विधियोगाद्/NV ग्रस्यते/KP राहुणा/NP असौ/SN
लिखितम्/KP अपि/A ललाटे/NP प्रोज्झितुम्/KN कः/SN समर्थः/NP ?/PUNC ॥/PUNC 21/PUNC ॥/PUNC
इति/AUD चिन्तयन्/KN एव/INTF असौ/SN व्याघ्रेण/NP व्यापादितः/KN खादितः/KP च/AVK ।/PUNC
अतः/A अहम्/SN  ब्रवीमि/KP –/PUNC कङ्कणस्य/NP तु/A लोभने/NV -/PUNC इत्यादि/AUS ।/PUNC
अतः/AVK सर्वथा/NP अविचारितम्/NV कर्म/NP न/AN कर्तव्यम्/NP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC 
सुजीर्णम्/NV अन्नम्/NP सुविचक्षणः/NV सुतः/NP
सुशासिता/NV स्त्री/NP नृपतिः/NP सुसेवितः/NV ।/PUNC
सुचिन्त्य/KKS च/AVK उक्तम्/KKS सुविचार्य/KKS यत्/AVK कृतम्/KKS 
सुदीर्घकाले/NV अपि/AVK न/AN  याति/KP विक्रियाम्/NP ॥/PUNC 22/PUNC ॥/PUNC
तत्/SN वचनम्/SN  श्रुत्वा/KKS कश्चित्/SN कपोतः/NP सदर्पम्/NV आह/KP -/PUNC  “/PUNC  आः/ABS किम्/AP एवम्/ASD उच्यते/KP ?/PUNC “/PUNC
वृद्धानाम्/NP वचनम्/NP ग्राह्यम्/NV आपत्कालेNP हि/AVK उपस्थिते/KP ।/PUNC
सर्वत्र/A एवम्/ASD विचारे/NV तु/A भोजने/NP अपि/A अप्रवर्तनम्/KP ॥/PUNC 23/PUNC ॥/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
शङ्काभिः/NV सर्वम्/SN आक्रान्तम्/NV अन्नम्/NP पानम्/NP च/AVK भूतले/NP ।/PUNC
प्रवृत्तिः/NP कुत्र/AP कर्तव्या/NP जीवितव्यम्/KN कथम्/AP नु/A वा/AVK ?/PUNC ॥/PUNC 24/PUNC ॥/PUNC
ईर्ष्यी/NV घृणी/NV तु/A असंतुष्टः/NV क्रोधनः/NV नित्यशङ्कितः/KN ।/PUNC
परभाग्योपजीवी/NP च/AVK षडेते/NV दुःखभागिनः/NP ॥/PUNC 25/PUNC ॥/PUNC
एतत्/SN श्रुत्वा/KKS सर्वे/SN कपोताः/NP तत्र/A उपविष्टाः/KN ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC  
सुमहान्ति/KP अपि/A शास्त्राणि/NP धारयन्तः/KN बहुश्रुताः/KN ।/PUNC
छेत्तारः/NV संशयानाम्/NV च/AVK क्लिश्यन्ते/KP लोभमोहिताः/NP ॥/PUNC 26/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
लोभात्/NV क्रोधः/NP प्रभवति/KP लोभात्/NV कामः/NP प्रजायते/KP ।/PUNC
लोभात्/NV मोहः/NP च/AVK नाशः/NP च/AVK लोभः/NV पापस्य/NP कारणम्/NP ॥/PUNC 27/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
असंभवम्/NV हेममृगस्य/NP जन्म/NP
तथा/AVK अपि/A रामः/NS लुलुभे/NV मृगाय/NP ।/PUNC
प्रायः/A सम्/A आपन्ने/NV  विपत्तिकाले/NP
धियः/NP अपि/NV पुंसाम्/NP  मलिना/NP भवन्ति/KP ॥/PUNC 28/PUNC ॥/PUNC
अनन्तरम्/A सर्वे/SN जालेन/NP बद्धा/KKS बभूवुः/KP ।/PUNC ततः/A यस्य/SN वचनात्/NV तत्र/A अवलम्बिताः/NV तम्/SN सर्वे/SN तिरस्कुर्वन्ति/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
न/PUNC गणस्य/NP अग्रतः/A गच्छेत्/KP सिद्धे/NV कार्ये/NP समम्/NV  फलम्/NP ।/PUNC
यदि/A कार्यविपत्तिः/NP स्यात्/KP मुखरः/NP तत्र/A हन्यते/KP ॥/PUNC 29/PUNC ॥/PUNC
तस्य/SN तिरस्कारम्/NP श्रुत्वा/KKS चित्रग्रीव/NS उवाच/KP –/PUNC न/AN अयम्/SV अस्य/SN दोषः/NP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
आपदाम्/NV आपतन्तीनाम्/NV हितः/NP अपि/A आयाति/KP हेतुताम्/NV ।/PUNC
मातृजंघा/NP हि/AVK वत्सस्य/NV स्तम्भीवति/KP बन्धने/NP ॥/PUNC 30/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
स/SN बन्धुः/NP यः/SN विपन्नानाम्/NV आपदुद्धरणक्षमः/NP ।/PUNC
न/AN तु/A भीतपरित्राणवस्तूपालम्भपण्डितः/NP ॥/PUNC 31/PUNC ॥/PUNC
विपत्/NV काले/NP विस्मय/NP एव/INTF कापुरुषलक्षणम्/NP ।/PUNC तत्/SN अत्र/A  धैर्यम्/NP अवलम्बय/KKS प्रतीकारः/NP चिन्त्यताम्/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
विपदि/NP धैर्यम्/NP अथ/A अभ्युदये/NV क्षमा/NP 
सदसि/KP वाक्पटुता/NV युधि/NV विक्रमः/NP ।/PUNC
यशसि/NP च/AVK अभिरुचिः/NV व्यसनम्/NP श्रुतौ/KP 
प्रकृतिसिद्धम्/NV इदम्/SN हि/A महात्मनाम्/NP ॥/PUNC 32/PUNC ॥/PUNC
संपदि/NP यस्य/SV न/AN हर्षः/NV विपदि/NV विषादः/NP रणे/NP च/AVK धीरत्वम्/NP ।/PUNC
तम्/SNV भुवनत्रयतिलकम्/NV जनयति/KP जननी/NP सुतम्/NV विरलम्/NP ॥/PUNC 33/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
षड्/NV दोषाः/NV पुरुषेण/NP इह/A हातव्या/KKS भूतिम्/NP इच्छता/KP ।/PUNC
निद्रा/NP तन्द्रा/NP भयम्/NP क्रोध/NP आलस्यम्/NP दीर्घसूत्रता/NP ॥/PUNC 34/PUNC ॥/PUNC
इदानीम्/SNV अपि/A एवम्/ASD क्रियताम्/KP ।/PUNC सर्वैः/SV एकचित्तीभूय/SV जालम्/NP आदाय/KKS उड्डीयताम्/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
अल्पानाम्/NV अपि/AVK वस्तूनाम्/NP संहतिः/KP कार्यसाधिका/KV ।/PUNC
तुणैः/NV गुणत्वम्/NV आपन्नैः/NP बध्यन्ते/KP मत्तदन्तिनः/NV ॥/PUNC 35/PUNC ॥/PUNC
संहतिः/KP श्रेयसी/NV पुंसाम्/NV स्वकुलैः/NV अल्पकैः/NP अपि/AVK ।/PUNC
तुषेण/NP अपि/A परित्यक्ता/KN न/AN प्ररोहन्ति/KP तण्डुलाः/NP ॥/PUNC 36/PUNC ॥/PUNC
 इति/AUD विचिन्त्य/KKS पक्षिणः/NP सर्वे/SNV जालम्/NP आदाय/KKS उत्पतिताः/KN ।/PUNC अनन्तरम्/A सः/AN व्याधः/NP सुदूरान्/NV जालापहारकान्/NP तान्/SNV अवलोक्य/KKS पश्चात्/A धावन्/KNV ?/PUNC अचिन्तयत्/KP -/PUNC 
संहताः/NP तु/A हरन्ति/KP एते/SNV मम/SN जालम्/NP विहंगमाः/NP ।/PUNC
यदा/A तु/A निपतिष्यन्ति/KP वशम्/NP */PUNC */PUNC इष्यन्ति/KP मे/SN तदा/A ॥/PUNC 37/PUNC ॥/PUNC
ततः/A तेषु/SNV चक्षुः/NP विषयातिक्रान्तेषु/NV पक्षिषु/NP स/SN व्याधः/NP निवृत्तः/KN।/PUNC
अथ/A लुब्धकम्/NP निवृत्तम्/KN दृष्ट्वा/KKS कपोता/NP ऊचुः/KP -/PUNC ‘/PUNC किम्/AP इदानीम्/SNV कर्तुम्/KKS उचितम्/NP ?/PUNC -/PUNC चित्रग्रीव/NS उवाच/KP -/PUNC
माता/NP मित्रम्/NP पिता/NP च/APY इति/AUD स्वभावात्/NP त्रितयम्/NV हितम्/NV ।/PUNC
कार्यकारणतः/NP च/AVK अन्ये/SNV भवन्ति/KP हितबुद्धयः/NV ॥/PUNC 38/PUNC ॥/PUNC
तत्/A अस्माकम्/SNV मित्रम्/NP हिरण्यकः/NS नाम/NV मूषकराजः/NP गण्डकीतीरे/NP चित्रवनेNS निवसति/KP ।/PUNC
सः/SN अस्माकम्/SN पाशान्/NP छेत्स्यति/KP ।/PUNC इति/AUD आलोच्य/KKS सर्वे/SNV हिरण्यकविवरसमीपम्/NP गताः/KN ।/PUNC
हिरण्यकः/NS च/AVK सर्वदा/A अपायशङ्कया/NV शतत्/SMKY */PUNC */PUNC वारम्/A विवरम्/NP कृत्वा/KKS निवसति/KP ।/PUNC 
ततः/A हिरण्यकः/NS कपोतौ/NP आपातभयात्/NP चकितः/KN तूष्णीम्/A स्थितः/KN।/PUNC 
चित्रग्रीव/NS उवाच/KP -/PUNC सखे/NP हिरण्यक/NS !/PUNC किम्/AP अस्मात्/SN न/AN संभाषसे/KP ?/PUNC -/PUNC
ततः/A हिरण्यकः/NS तत्/SN वचनम्NP प्रत्यभिज्ञाय/KKS ससंभ्रमम्/?/PUNC बहिः/A निःसृत्य/KKS अब्रवीत्/KP -/PUNC आः/ABS ,/PUNC  पुण्यवान्/NP अस्मि/SN ।/PUNC प्रियसुहृत्/NV मे/A चित्रग्रीवः/NS समायातः/KN ।/PUNC
यस्य/SNV मित्रेण/NP संभाषः/KP यस्य/SNV मित्रेण/NP संस्थितिः/KP ।/PUNC
यस्य/SNV मित्रेण/NP संलापः/KP ततः/A न/AN अस्ति/KP इह/A पुण्यवान्/NP ॥/PUNC 39/PUNC ॥/PUNC
पाशबद्धान्/NP च/APY एतान्/SNV दृष्ट्वा/KKS सविस्मयः/NV क्षणम्/NP स्थित्वा/KKS उवाच/KP-/PUNC -/PUNCसखे/NP !/PUNC किम्/AP एतत्/SN ?/PUNC ?/PUNC चित्रग्रीवः/NS
अवदत्/KP सखे/NP !/PUNC अस्माकम्/SN प्राक्तनजन्मकर्मणः/NV फलम्/NP एतत्/SN ।/PUNC
यस्मात्/SNV च/APY येन/SNV च/APY यथा/A च/APY यदा/A च/APY यत्/SNV च/APY 
यावत्/SNV च/APY यत्र/A च/APY शुभाशुभम्/NV आत्मकर्म/NP ।/PUNC
तस्मात्/SNV च/APY तेन/SNV च/APY तथा/APY च/APY तदा/A च/APY तत्/SN च/APY
तावत्/SNV च/APY तत्र/A च/APY विधातृवशात्/NP उपैति/KP ॥/PUNC 40/PUNC ॥/PUNC
रोगशोकपरीतापबन्धनव्यसनानि/NP च/AVK ।/PUNC
आत्मापराधवृक्षाणाम्/NV फलानि/NP एतानि/SNV देहिनाम्/NP ॥/PUNC 41/PUNC ॥/PUNC 
एतत्/SN श्रुत्वा/KKS हिरण्यकः/NS चित्रग्रीवस्य/NP बन्धनम्/NP छेत्तुम्/KKS सत्वरम्/KV उपसर्पति/KP ।/PUNC
 चित्रग्रीव/NS उवाच/KP -/PUNC मित्र/NP मा/AN मा/DV एवम्/ASD ।/PUNC अस्मदाश्रितानाम्/SN एषाम्/SNV तावत्/A पाशान्/NP छिन्धि/KN ,/PUNC तदा/A मम/SN पाशम्/NP पश्चात्/KV छेत्स्यसि/KP ।/PUNC 
हिरण्यकः/NS अपि/A आह/KP -/PUNC अहम्/SN अल्पशक्तिः/NV दन्ताः/NP च/AVK मे/SN कोमलाः/NV ।/PUNC तत्/SN एतेषाम्/SNV पाशान्/NP छेत्तुम्/KKS कथम्/SN समर्थः/NP ?/PUNC तद्/A यावत्/SN मे/SN दन्ता/NP न/AN त्रुट्यन्ति/KP तावत्/SN तव/SV पाशम्/NP छिनद्मि/KP ।/PUNC
तत्/A अनन्तरम्/A एषाम्/NV अपि/ASD बन्धनम्/NP यावत्/SNV शक्यम्/NP छेत्स्यामि/KP ।/PUNC -/PUNC चित्रग्रीव/NS उवाच/KP -/PUNC अस्तु/KP एवम्/ASD ।/PUNC तथा/AVK अपि/A यथाशक्ति/A एतेषाम्/SNV बन्धनम्/NP खण्डय/KP ।/PUNC
 हिरण्यकेन/NS उक्तम्/KKS -/PUNC -/PUNC आत्मपरित्यागेन/NP यत्/A आश्रितानाम्/NP परिरक्षणम्/NV तत्/A न/AN नीतिविदाम्/NP सम्मतम्/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
आपदर्थे/NP धनम्/NP रक्षेत्/KP दारान्/NP रक्षेत्/KP धनैः/NP अपि/ASD ।/PUNC
आत्मानम्/NP सततम्/NV रक्षेत्/KP वारैः/NP अपि/ASD धनैः/NP अपि/APY ॥/PUNC 42/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/A च/AVK -/PUNC
धर्मार्थकाममोक्षाणाम्/NP प्राणाः/NP संस्थितिहेतवः/NP ।/PUNC
तान्/SNV निघ्नता/NP किम्/AP न/AN हतम्/KN ,/PUNC रक्षता/KN किम्/AP न/AN रक्षितम्/KN ?/PUNC ॥/PUNC 43/PUNC ॥/PUNC
चित्रग्रीव/NS उवाच/KP -/PUNC सखे/NP नीतिः/NP तावत्/A ईदृशी/SN एव/INTF ।/PUNC किंतु/AVK अहम्/SN अस्मत्/SNV आश्रितानाम्/NP  दुःखम्/NV सोढुम्/KKS सर्वथा/A असमर्थः/NP ।/PUNC तेन/SNV इदम्/SN  ब्रवीमि/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
धनानि/NP जीवितम्/NP च/APY एव/INTF परार्थे/NP प्राज्ञ/NP उत्सृजेत्/KP ।/PUNC
सन्निमित्ते/NP वरम्/NP त्यागः/KN विनाशे/NV नियते/NP सति/KP ॥/PUNC 44/PUNC ॥/PUNC
अयम्/SNV अपरः/NV च/APY असाधारणः/NV  हेतुः/NP -/PUNC 
जातिद्रव्यगुणानाम्/NP च/APY साम्यम्/NV एषाम्/SNV मया/SN सह/AUP ।/PUNC
मत्प्रभुत्वफलम्/NP ब्रूहि/KN कदा/A किम्/AP  तत्/A भविष्यति/KP ॥/PUNC 45/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
विना/AUP वर्तनम्/NP एव/INTF एते/SNV न/AN त्यजन्ति/KP मम/SN आन्तिकम्/NP ।/PUNC
तत्/A मे/SN प्राणव्ययेन/NP अपि/A जीवय/NP एतान्/SNV मम/SN आश्रितान्/KV ?/PUNC ॥/PUNC 46/PUNC ॥/PUNC
किम्/A च/AVK -/PUNC 
मांसमूत्रपुरीषास्थिनिर्मिते/NP अस्मिन्/SNV कलेवरे/NP ।/PUNC
विनश्वरे/NP विहायास्थाम्/NP ?/PUNC यशः/NP पालय/NP मित्र/NP मे/SN ॥/PUNC 47/PUNC  ॥/PUNC
अपरम्/NP च/AVK पश्य/KP -/PUNC
यदि/AVK नित्यम्/NP अनित्येन/NP निर्मलम्/NV मलवाहिना/NP ।/PUNC
यशः/NP कायेन/NP लभ्येत/KP तत्/A न/AN  लब्धम्/KV  भवेत्/KP नु/A किम्/AP ?/PUNC ॥/PUNC 48/PUNC ॥/PUNC
यतः/AVK -/PUNC 
शरीरस्य/NP गुणानम्/NP च/APY दूरम्/A अत्यन्तम्/NP अन्तरम्/A ।/PUNC
शरीरम्/NP क्षणविध्वंसि/NV कल्पान्तस्थायिनः/NV गुणाः/NP ॥/PUNC 49/PUNC ॥/PUNC
इति/AUD आकर्ण्य/KKS हिरण्यकः/NS प्रहृष्टमनाः/NV पुलकितः/NV सन्/A ?/PUNC अब्रवीत्/KP  -/PUNC साधु/NV मित्र/NP/ASMB !/PUNC साधु/ABS ।/PUNC अनेन/SNV आश्रितवात्सल्येन/NP त्रैलोक्यस्य/NP अपि/ASD प्रभ्रुत्वम्/NP  त्वयि/SN युज्यते/KP ।/PUNC -/PUNC एवम्/SN उक्त्वा/KKS तेन/SNV सर्वेषाम्/SNV  बन्धनानि/NP छिन्नानि/KP ।/PUNC ततः/A हिरण्यकः/NS सर्वान्/SNV सादरम्/SNV संपूज्य/KKS आह/KP -/PUNC सखे/NP चित्रग्रीव/NS !/PUNC सर्वथा/A अत्र/A जालबन्धनविधौ/NP दोषम्/NP आशङ्क्य/KKS आत्मनि/NP अवज्ञा/NP न/AN कर्तव्या/KS ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
यः/SN अधिकात्/NV योजनशतात्/NP पश्यति/KP इह/A आमिषम्/NV खगः/NP ।/PUNC
सः/SN एव/INTF प्राप्तकालः/NP तु/A पाशबन्धम्/NV न/AN पश्यति/KP ॥/PUNC 50/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC
शशिदिवाकरयोः/NP ग्रहपीडनम्/NP 
गजभुजंगमयोः/NP अपि/A बन्धनम्/NP ।/PUNC 
मतिमताम्/NP च/APY विलोक्य/KKS दरिद्रताम्/NP  
विधिः/NP अहो/ASMB बलवान्/NV इति/AUD मे/SN मतिः/NP ॥/PUNC 51/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
व्योमैकान्तविहारीणः/NV अपि/A विहगाः/NP संप्राप्नुवन्ति/KP अपदम्/NP  
बध्यन्ते/KP निपुणैः/NV अगाधसलिलान्/NV मत्स्याः/NP समुद्रात्/NP अपि/ASD ।/PUNC
दुर्नीतम्/NP किम्/SNV इह/A अस्ति/KP ,/PUNC किम्/AP सुचरितम्/NP ,/PUNC कः/AP स्थानलाभे/NV गुणः/NP ?/PUNC
कालः/NP हि/A व्यसनप्रसारितकरः/NP गृह्णाति/KP दूरात्/NV अपि/ASD ॥/PUNC 52/PUNC ॥/PUNC
इति/AUD प्रबोध्य/KKS आतिथ्यम्/NP कृत्वा/KKS आलिङ्ग्य/KKS च/APY चित्रग्रीवः/NS  तेन/SNV संप्रेषितः/KN ?/PUNC यथा/A इष्टदेशान्/NP सपरिवारः/NP ययौ/SNV ।/PUNC हिरण्यकः/NS अपि/A स्वविवरम्/KV प्रविष्टः/KN ।/PUNC
यानि/SNV कानि/SNV च/APY मित्राणि/NP कर्तव्यानि/NP शतानि/SMKY च/APY ।/PUNC
पश्य/KP मूषकमित्रेण/NV कपोताः/NP मुक्तबन्धनाः/NP ॥/PUNC 56/PUNC ॥/PUNC
अथ/A लघुपतनकनामा/NP काकः/NP सर्ववृत्तान्तदर्शी/NV साश्चर्यम्/NP इदम्/SNV आह/KP -/PUNC अहो/ASMB हिरण्यक/NS !/PUNC श्लाघ्यः/KKS असि/KP ।/PUNC
अतः/AVK अहम्/SN अपि/ASD त्वया/SN सह/AUP मैत्रीम्/NP इच्छामि/KP ,/PUNC अतः/AVK माम्/SN मैत्र्येण/NP अनुग्रहीतुम्/KKS अर्हसि/KP ।/PUNC -/PUNC
एतत्/SN श्रुत्वा/KKS हिरण्यकः/NS अपि/A विवराभ्यन्तरात्/NP आह/KP -/PUNC
कः/SN त्वम्/SN  ?/PUNC -/PUNC सः/SN  ब्रूते/K-/PUNC लघुपतनकनामा/NP वायसः/NP अहम्/SN ।/PUNC -/PUNC
हिरण्यकः/NS विहस्य/KKS आह/KP -/PUNC का/AP त्वया/SN सह/AUP मैत्री/NP ?/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
यद्/A येन/SNV युज्यते/KP लोके/NP बुधः/NP तत्/A तेन/SNV योजयेत्/KP ।/PUNC
अहम्/SN अन्नम्/NP भवान्/SN भोक्ता/KKS कथम्/AP ?/PUNC  प्रीतिः/KS भविष्यति/KP ॥/PUNC 54/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC
भक्ष्य/KKS -/PUNC भक्षकयोः/NP प्रीतिः/KS विपत्तेः/NP एव/INTF कारणम्/NP ।/PUNC
शृगालात्/NP पाशबद्धः/NV असौ/SN मृगः/NP काकेन/NP रक्षितः/KN ॥/PUNC 55/PUNC ॥/PUNC
वायसः/NP अब्रवीत्/KP -/PUNC कथम्/SNV एतत्/SN ।/PUNC हिरण्यकः/NS कथयति/KP -/PUNC
कथा/NP 2/PUNC
(/PUNC मृग/NP -/PUNC श्रृगाल/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP मगधदेशे/NS चम्पकवती/NS नाम/NP अरण्यानी/NP ।/PUNC 
तस्याम्/SNV चिरात्/NV महताम्/NV स्नेहेन/NP मृगकाकौ/NP निवसतः/KN ।/PUNC
स/NP च/AVK मृगः/NP स्वेच्छया/NV भ्राम्यन्/KKS हृष्टपुष्टाङ्गः/NV केनचित्/SNV शृगालेन/NP अवलोकितः/KKS ।/PUNC
तम्/SNV दृष्ट्वा/KKS शृगालः/NP अचिन्तयत्/KP -/PUNC आः/ABS ,/PUNC कथम्/AP एतत्/SNV मांसम्/NP सुललितम्/NV भक्षयामि/KP ?/PUNC भवतु/KP ,/PUNC विश्वासम्/NP तावत्/SNV उत्पादयामि/KP  ।/PUNC -/PUNC
इति/AUD आलोच्य/KKS उपसृत्य/KKS अब्रवीत्/KP -/PUNC
-/PUNC मित्र/NP !/PUNC  कुशलम्/NV  ते/NP ?/PUNC -/PUNC मृगेण/NP उक्तम्/KP -/PUNC कः/SN त्वम्/SN ?/PUNC -/PUNC
स/SN ब्रूते/KP -/PUNC क्षुद्रबुद्धिनामा/NP जम्बुकः/NS अहम्/SN ।/PUNC
अत्र/A अरण्ये/NP बन्धुहीनः/NV  मृतवत्/NV निवसामि/KP ।/PUNC
इदानीम्/SN त्वाम्/SN मित्रम्/NP आसाद्य/NV पुनः/A सबन्धुः/NV जीवलोकम्/NP प्रविष्टः/KN अस्मि/KP ।/PUNC
अधुना/A तव/SN अनुचरेण/NP मया/SN सर्वथा/NP भवितव्यम्/KN ।/PUNC 
मृगेण/NP उक्तम्/KP -/PUNC एवम्/ASD अस्तु/KP ।/PUNC -/PUNC ततः/A पश्चात्/A अस्तंगते/KP ?/PUNC सवितरि/NV भगवति/NP मरीचिमालिनि/NV तौ/SNV मृगस्य/NP वासभूमिम्/NP गतौ/KN ।/PUNC तत्र/A चम्पकवृक्षशाखायाम्/NP सुबुद्धिनामा/NP काकः/NP मृगस्य/NP चिरमित्रम्/NP  निवसति/KP ।/PUNC तौ/SN दृष्ट्वा/KKS काकः/NP अवदत्/KP -/PUNC सखे/NP चित्राङ्ग/NS !/PUNC कः/SN अयम्/SNV द्बितीयः/SMKP  ?/PUNC मृगः/NP ब्रूते/KP –/PUNC जम्बूकः/NS अयम्/SNV ।/PUNC अस्मत्/SN सख्यम्/NP इच्छन्/KNV ?/PUNC आगतः/KS ।/PUNC काकः/NP  ब्रूते/KP -/PUNC  मित्र/NP !/PUNC अकस्मात्/A आगन्तुना/KN सह/AUP मैत्री/NP न/AN युक्ता/KKS ।/PUNC
तथा/A च/AVK उक्तम्/KP -/PUNC
अज्ञातकुलशीलस्य/NV वासः/NP देयः/KKS न/AN कस्यचित्/SNV ।/PUNC
मार्जारस्य/NP हि/A दोषेण/NP हतः/KKS गृध्रः/NP जरद्गवः/NS ॥/PUNC 56/PUNC ॥/PUNC
तौ/SN आहतुः/KP -/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ?/PUNC-/PUNC काकः/NP कथयति/KP -/PUNC

कथा/PUNC 3/PUNC
 
(/PUNC जरद्गव/NS -/PUNC बिडाल/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC
अस्ति/KP भागीरथीतीरे/NP गृध्रकूटनाम्नि/NP पर्वते/NP महान्पर्कटीवृक्षः/NP ।/PUNC
तस्य/SNV कोटरे/NP दैवदुर्वीपाकात्/NV गलितनखनयनो/NV जरद्गवनामा/NP गृध्रः/NP प्रतिवसति/KP ।/PUNC अथ/A कृपया/NP तज्जीवनाय/NP तत्वृक्षवासिनः/NV पक्षिणः/NP स्वाहारात्/NP किंचित्किंचित्/SNV उद्धृत्य/KKS ददति/KP ।/PUNC तेन/SNV असौ/SN जीवति/KP ।/PUNC अथ/A कदाचित्/SN दीर्घकर्णनामा/NP मार्जारः/NP पक्षिशावकान्/NP भक्षितुम्/KKS  तत्र/A आगतः/KS ।/PUNC ततः/A तम्/SNV आयान्तम्/KS दृष्ट्वा/KKS पक्षिशावकैः/NP भयार्तैः/NV कोलाहलः/NP कृतः/KN ।/PUNC तत्/A श्रुत्वा/KKS जरद्गवेन/NS उक्तम्/KP -/PUNC-/PUNC कः/SN अयम्/SNV आयाति/KP ?/PUNC -/PUNC  दीर्घकर्णः/NS गृध्रम्/NP अवलोक्य/KKS सभयम्/NV आह/KP -/PUNC हा/ABS ,/PUNC हतः/KN अस्मि/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC 
तावत्/SNV भयस्य/NP भेतव्यम्/KS यावत्/SNV भयम्/NP अनागतम्/KP ।/PUNC 
अगतम्/KN तु/A भयम्/NP वीक्ष्य/KKS नरः/NP कुर्यात्/KP यथा/A उचितम्/NP ॥/PUNC 57/PUNC ॥/PUNC
अधुना/A अस्य/SNV संनिधाने/NP पलायितुम्/KKS अक्षमः/KS ।/PUNC तत्/SN यथा/A भवितव्यम्/KN तत्/A भवतु/KP ।/PUNC तावत्/A विश्वासम्/NP उत्पाद्य/NP अस्य/SNV समीपम्/AUP गच्छामि/KP ।/PUNC
इति/AUD आलोच्य/KKS उपसृत्य/KKS अब्रवीत्/K-/PUNC  आर्य/NP !/PUNC त्वाम्/SN अभिवन्दे/KS ।/PUNC -/PUNC गृध्रः/NP अवदत्/KP -/PUNC कः/SN त्वम्/SN  ?/PUNC -/PUNC सः/SN अवदत्/KP -/PUNC मार्जारः/NP अहम्/SN ।/PUNC -/PUNC
गृध्रः/NP ब्रूते/KP -/PUNC दूरम्/A अपसर/KP ।/PUNC न/AN चेत्/A हन्तव्यः/KN असि/KP मया/SN !/PUNC              -/PUNC  मार्जारः/NP अवदत्/KP -/PUNC श्रूयताम्/KP तावत्/SNV अस्मद्वचनम्/NP ।/PUNC ततः/A यदि/AVK अहम्/SN वध्यः/KN तदा/A हन्तव्यः/KN ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
जातिमात्रेण/NP किम्/SNV कश्चित्/SNV हन्यते/KS पूज्यते/KP क्वचित्/AP ?/PUNC
व्यवहारम्/NP परिज्ञाय/KS वध्यः/KN पूज्यः/KS अथवा/A भवेत्/KP ॥/PUNC 58/PUNC ॥/PUNC
गृध्रः/NP ब्रूते/KP -/PUNC ’/PUNC ब्रूहि/KP ,/PUNC किमर्थम्/AP आगतः/KN असि/KP ।/PUNC सः/SN अवदत्/KP -/PUNC  ’/PUNC अहम्/SN अत्र/A गङ्गातीरे/NP नित्यस्नायी/KV निरामिषाशी/NV ब्रह्मचारी/NV चान्द्रायणव्रतम्/NP आचरन्/KNV तिष्ठामि/KP ।/PUNC -/PUNC यूयम्/SN धर्मज्ञानरता/SNV विश्वासभूमयः/SNV -/PUNC ,/PUNC  इति/AUD पक्षिणः/NP सर्वे/SN सर्वदा/A मम/SN अग्रे/A ?/PUNC   प्रस्तुवन्ति/KP ।/PUNC अतः/AVK भवद्भ्यः/SN विद्यावयोवृद्धेभ्यः/NP धर्मम्/NP श्रोतुम्/KKS इह/A आगतः/KN ।/PUNCभवन्तः/KN च/APY एतादृशाः/SNV धर्मज्ञाः/NV यत्/SN माम/SN */PUNC */PUNC तिथिम्/NP हन्तुम्/KKS उद्यताः/KN ।/PUNC
गृहस्थधर्मः/NP च/AVK एषः/SN -/PUNC
अरौ/NP अपि/A उचितम्/NV कार्यम्/NP आतिथ्यम्/NP गृहम्/NP आगते/KP ।/PUNC
छेत्तुः/NP पार्श्वगताम्/KV छायाम्/NP न/AN उपसंहरते/KP द्रुमः/NP ॥/PUNC 59/PUNC ॥/PUNC
यदि/A वा/APY धनम्/NP न/AN अस्ति/KP तदा/A प्रीतिवचसा/NP अपि/A अतिथिः/NP पूज्यः/NV एव/INTF ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
तृणानि/NP भूमिः/NP उदकम्/NP वाक्/NP चतुर्थी/SMKY च/APY सूनृता/KN ।/PUNC
एतानि/SNV अपि/ASD सताम्/NP गेहे/NP न/AN उच्छिद्यन्ते/KP कदाचन/SN ॥/PUNC 60/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/A  च/AVD -/PUNC
निर्गुणेषु/NV अपि/A सत्त्वेषु/NP दयाम्/NP कुर्वन्ति/KP साधवः/NP।/PUNC
न/AN हि/AVD संहरते/KP ज्योत्स्नाम्/NP चन्द्रः/NP चाण्डालवेश्मनः/NP ॥/PUNC 61/PUNC ॥/PUNC
गुरुः/NP अग्निः/NP द्विजातीनाम्/NV वर्णानाम्/NP ब्राह्मणः/NP गुरुःNP ।/PUNC
पतिः/NP एकः/SMKY गुरुः/NP स्त्रीणाम्/NP सर्वत्र/A अभ्यागतः/KN गुरुः/NP ॥/PUNC 62/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
अतिथिः/NP यस्य/SNV भग्नाशाः/NP गृहात्/NP प्रतिनिवर्तते/KP ।/PUNC
स/SN तस्मै/SN दुष्कृतम्/NP दत्त्वा/KKS पुण्यम्/NP आदाय/KKS गच्छति/KP ॥/PUNC 63/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
उत्तमस्य/NP अपि/A वर्णस्य/NP नीचः/NP अपि/A गृहम्/NP आगतः/KN ।/PUNC
पूजनीयः/NV यथायोग्यम्/NV सर्वदेवमयः/NP अतिथिः/NP ॥/PUNC 64/PUNC ॥/PUNC
गृध्रः/NP अवदत्/KP -/PUNC मार्जारः/NP हि/A मांसरुचिः/NP ,/PUNC पक्षिशावकाः/NP च/AVK अत्र/A निवसन्ति/KP ।/PUNC तेन/SN अहम्/SN एवम्/ASD ब्रवीमि/KP ।/PUNC तत्/SN श्रुत्वा/KKS मार्जारः/NP भूमिम्/NP स्पृष्ट्वा/KKS कर्णौ/NP स्पृशति/KP ।/PUNC ब्रूते/KP च/AVK -/PUNC मया/SN धर्मशास्त्रम्/NP श्रुत्वा/KKS वीतरागेण/NV इदम्/SNV दुष्करम्/NV व्रतम्/NP  चान्द्रायणम्/NS अध्यवसितम्/KP ।/PUNC  परस्परम्/SN विवदमानानाम्/NP अपि/A धर्मशास्त्राणाम्/NP -/PUNC अहिंसा NP परमः/NV धर्मः/NP -/PUNC इति/AUD अत्र/A एकमत्यम्/SMKY ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
सर्वहिंसानिवृत्ता/NV ये/SNV नराः/NP सर्वंसहाः/NV च/APY ये/SNV ।/PUNC 
सर्वस्य/NP आश्रयभूताः/NP च/AVK ते/SNV नराः/NP स्वर्गगामिनः/NP ॥/PUNC 65/PUNC ॥/PUNC
एकः/SMK एव/INTF सुहृद्धर्मः/NP निधने/NP अपि/A अनुयाति/KP यः/SNV ।/PUNC
शरीरेण/NP समम्/NP नाशम्/NP सर्वम्/SNV अन्यत्/SN तु/A गच्छति/KP ॥/PUNC 66/PUNC ॥/PUNC 
यः/SNV अत्तिNP यस्य/SNV यदा/A मांसम्/NP उभयोः/NP पश्यत/KP अन्तरम्/NP ।/PUNC 
एकस्य/SMKY क्षणिका/KV प्रीतिः/KN अन्यः/NP प्राणैः/NP विमुच्यते/KP ॥/PUNC 67/PUNC ॥/PUNC 
मर्तव्यम्/NP इति/AUD यत्/SNV दुःखम्/NP पुरुषस्य/NP उपजायते/KP ।/PUNC
शक्यते/KP न/AN अनुमानेन/NP परेण/NP परिवर्णितुम्/KKS ॥/PUNC 68/PUNC ॥/PUNC
शृणु/KP पुनः/A -/PUNC
स्वच्छन्दवनजातेन/NV शाकेन/NP अपि/A प्रपूर्यते/KP ।/PUNC
अस्य/SNV दग्धोदरस्य/NP अर्थे/NP कः/SN कुर्यात्/KP पातकम्/NP महत्/NV ?/PUNC ॥/PUNC  69/PUNC  ॥/PUNC
एवम्/SNV विश्वास्य/NP सः/SNV मार्जारः/NP तरुकोटरे/NP स्थितः/KN ।/PUNC
ततः/A दिनेषु/NP गच्छत्सु/NV पक्षिशावकान्/NP आक्रम्य/KKS कोटरम्/NP आनीय/KKS प्रत्यहम्/NP खादति/KP ।/PUNC येषाम्/SNV अपत्यानि/NP खादितानि/KP तैः/SNV शोकार्तैः/NP विलपद्भिः/NP ?/PUNC इतः/A ततः/A जिज्ञासा/NV समारब्धा/NP ।/PUNC 
तत्परिज्ञाय/KKS मार्जारः/NP कोटरान्/NP निःसृत्य/KKS बहिः/A पलायितः/KP ।/PUNC पश्चात्/A पक्षिभिः/NP इतः/A ततः/A निरूपयद्भिः/KN तत्र/A तरुकोटरे/NP शावाकास्थीनि/NP प्राप्तानि/KP ।/PUNC अनन्तरम्/A ते/SN ऊचुः/KP -/PUNC अनेन/SNV एव/INTF जरद्गवेन/NP अस्माकम्/SN  शावकाः/NP खादिताः/KN -/PUNC इति/AUD सर्वैः/SNV पक्षिभिः/NP निश्चित्य/KKS गृध्रः/NP व्यापादितः/KN ।/PUNC
अतः/AVD अहम्/SN  ब्रवीमि/KP -/PUNC अज्ञातकुलशीलस्य/NP-/PUNCइत्यादि/A ।/PUNC -/PUNC इति/AUD आकर्ण्य/KKS सः/SN  जम्बुकः/NS सकोपम्/KV आह/KP –/PUNC मृगस्य/NP प्रथमदर्शनदिने/NP भवान्/SN अपि/A अज्ञातकुलशील/NP एव/INTF तत्/A कथम्/SN  भवता/SN सह/AUP एतस्य/SNV स्नेहानुवृत्तिः/NP उत्तरोत्तरम्/KV वर्धते/KP ?/PUNC
यत्र/A विद्बज्जनः/NP न/AN अस्ति/KP श्लाघ्यः/NV तत्र/A अल्पधीः/NP अपि/A ।/PUNC
निरस्तपादपे/NS देशे/NP एरण्डः/NP अपि/A द्रुमायते/KP ॥/PUNC 70/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
अयम्/SN निजः/NP परः/NP वा/APY इति/AUD गणना/NP लघुचेतसाम्/NP ।/PUNC
उदारचरितानाम्/NV तु/A वसुधा/NP एव/INTF कुटुम्बकम्/NP ॥/PUNC 71/PUNC ॥/PUNC
यथा/A अयम्/SNV मृगः/NP ममबन्धुः/NP तथा/APY भवान्/SN अपि/A ।/PUNC मृगः/NP अब्रवीत्/KP -/PUNC किम्/AP अनेन/SNV उत्तरेण/NP ?/PUNC सर्वैः/SNV एकत्र/A विश्रम्भालापैः/NP सुखिभिः/KV स्थीयताम्/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
न/AN कश्चित्/SNV कस्यचित्/SNV मित्रम्/NP न/AN कश्चित्/SNV कस्यचित्/SNV रिपुः/NP ।/PUNC
व्यवहारेण/NP मित्राणि/NP जायन्ते/KP रिपवः/NP तथा/APY ॥/PUNC 72/PUNC ॥/PUNC
काकेन/NP उक्तम्/KN -/PUNC -/PUNC एवम्/ASD अस्तु/KP ।/PUNC ’/PUNC अथ/A प्रातः/NP सर्वे/SN यथा/A अभिमतदेशम्/NP गताः/KN ।/PUNC
एकदा/A निभृतम्/NV शृगालः/NP ब्रूते/KP -/PUNC सखे/NP अस्मिन्/SNV वनैएकदेशे/NP सस्यपूर्णक्षेत्रम्/NP अस्ति/KP ।/PUNC तत्/SN अहम्/SN  त्वाम्/SN नीत्वा/KKS दर्शयामि/KP ।/PUNC -/PUNC तथा/AVK कृते/KN सति/A मृगः/NP प्रत्यहम्/NP तत्र/A गत्वा/KKS सस्यम्/NP खादति/KP ।/PUNC अथ/A क्षेत्रपतिना/NP तत्/SN दृष्ट्वा/KKS पाशः/NP नियोजितः/K ।/PUNC अनन्तरम्/A पुनः/A आगतः/KN  मृगः/NP पाशैः/NP बद्धः/KN अचिन्तयत्/KP -/PUNC कः/SN माम्/SN इतः/A कालपाशात्/NP इव/ASD व्याधपाशात्/NP त्रातुम्/KKS मित्रात्/NP अन्यः/NV समर्थः/NP ?/PUNC अत्र/ अन्तरे/A जम्बुकः/NS तत्र/A आगत्य/KKS उपस्थितः/KN अचिन्तयत्/KP -/PUNC फलिता/NP तावत्/A अस्माकम्/SN कपटप्रबन्धेन/NV मनोरथसिद्धिः/NP ।/PUNC एतस्य/SNV उत्कृत्त्यमानस्य/NP मांसासृग्लिप्तानि/NV अस्थीनि/NP मया/SN अवश्यम्/A प्राप्तव्यानि/KP ।/PUNC तानि/SNV बाहुल्येन/NV भोजनानि/NP भविष्यन्ति/KP ।/PUNC -/PUNC  मृगः/NP तम्/SNV दृष्ट्वा/KKS उल्लासितः/KN ब्रूते/KS -/PUNC सखे/NP छिन्धि/KN तावत्/A मम/SN ,/PUNC बन्धनम्/NP ।/PUNC सत्वरम्/NV त्रायस्व/NP माम्/SN ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC 
आपत्सु/NP मित्रम्/NP जानीयात्/NP युद्धे/NP शूरम्/NP ऋणे/NP शुचिम्/NP ।/PUNC
भार्यः/NP क्षीणेषु/NP वित्तेषु/NP व्यसनेषु/NP च/APY बान्धवान्/KS ॥/PUNC 73/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC 
उत्सवे/NP व्यसने/NP च/APY एव/INTF दुर्भिक्षे/NP राष्ट्रविप्लवे/NP ।/PUNC
राजद्बारे/NP श्मशाने/NP च/AVK यः/SNV तिष्ठति/KP स/SNV बान्धवः/NP ॥/PUNC 74/PUNC ॥/PUNC
जम्बुकः/NS मुहुः/A मुहुः/DV पाशम्/NP विलोक्य/KKS अचिन्तयत्/KP -/PUNC दृढः/NV तावत्/A अयम्/SNV  बन्धः/KN।/PUNC-/PUNC  ब्रूते/KP च/AVK /PUNC सखे/NP !/PUNC स्नायुनिर्मिता/NV एते/SNV पाशाः/NP ।/PUNC तत्/SN अद्य/A भट्टारकवारे/NP कथम्/AP एतान्/SNV दन्तैः/NP स्पृशामि/KP ?/PUNC मित्र/NP !/PUNC यदि/A चित्ते/NP न/AN अन्यथा/A मन्यसे/KP तदा/A प्रभाते/NP यत्/SSN त्वया/SN वक्तव्यम्/KKS तत्/SSN कर्तव्यम्/KKS ।/PUNC ‘/PUNC इति/AUD उक्त्वा/KKS तत्/A समीपे/AUP आत्मानम्/SN आच्छाद्य/KNV स्थितः/KN  सः/SN ।/PUNC अनन्तरम्/A सः/SNV काकः/NP प्रदोषकाले/NP मृगम्/NP अनागतम्/KN अवलोक्य/KKS इतः/A ततः/A अन्विष्य/KKS तथाविधम्/A  दृष्ट्वा/KKS उवाच/KP -/PUNC सखे/NP !/PUNC किम्/SN एतत्/SN ?/PUNC -/PUNC ।/PUNC मृगेण/NP उक्तम्/KN -/PUNC अवधीरितसुहृद्वाक्यस्य/NV फलम्/NP एतत्/SN ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC
सुहृदाम्/NP हितकामानाम्/NV यः/SNV शृणोति/KP न/AN भाषितम्/KP ।/PUNC 
विपत्/NP सन्निहिता/KV तस्य/SNV स/SNV नरः/NP शत्रुनन्दनः/NP ॥/PUNC 75/PUNC ॥/PUNC
काकः/NP ब्रूते/KP -/PUNC सः/SNV वञ्चकः/NP क्व/SN आस्ते/KP ।/PUNC मृगेण/NP उक्तम्/KN -/PUNC मन्मांसार्थी/NP तिष्ठति/KP अत्र/A एव/INTF ।/PUNC -/PUNC काकः/NP ब्रूते/KP -/PUNC उक्तम्/KN एव/INTF मया/SN पूर्वम्/A -/PUNC
अपराधः/NP न/AN मे/SN अस्ति/KP इति/AUD न/AN एतत्/SNV विश्वासकारणम्/NP ।/PUNC 
विद्यते/KP हि/A नृशंसेभ्यः/NP भयम्/NP गुणवताम्/NP अपि/A ॥/PUNC 76/PUNC ॥/PUNC
दीपनिर्वाणगन्धम्/NP च/APY सुहद्वाक्यम्/NP अरुन्धतीम्/NS ।/PUNC 
न/AN जिघ्रन्ति/KP न/AN शृण्वन्ति/KP न/AN पश्यन्ति/KP गतायुषः/KNV ?/PUNC ॥/PUNC 77/PUNC ॥/PUNC
परोक्षे/NP कार्यहन्तारम्/NP प्रत्यक्षे/NP प्रियवादिनम्/NP ।/PUNC
वर्जयेत्/KP तादृशम्/ASD मित्रम्/NP विषकुम्भम्/NP पयोमुखम्/NP ॥/PUNC 78/PUNC ॥/PUNC
ततः/A काकः/NP दीर्घम्/KV निःश्वस्य/KKS,/PUNC -/PUNC अरे/ASMB वञ्चक/NP !/PUNC किम्/AP त्वया/SN पापकर्मणा/KNV कृतम्/KN ?/PUNC
यतः/AVK -/PUNC 
संलापितानाम्/NP मधुरैः/NV वचोभिः/KN 
मिथ्या/NV उपचारैः/NP च/AVK वशीकृतानाम्/NP ।/PUNC 
आशावताम्/NV श्रद्दधताम्/NP च/AVK लोके/NP
किम्/SNV अर्थिनाम्/NV वञ्चयितव्यम्/NP अस्ति/KP ॥/PUNC 79/PUNC ॥/PUNC
उपकारिणि/NV विश्रब्धे/NV शुद्धमतौ/NV यः/SNV समाचरति/KP पापम्/NP ।/PUNC
तम्/SNV जनम्/NP असत्यसंधम्/NP भगवति/NP वसुधे/NP !/PUNC कथम्/SN वहसि/KP ?/PUNC ॥/PUNC 80/PUNC ॥/PUNC
दुर्जनेन/NP समम्/NV सख्यम्/NP प्रीतिम्/NV च/APY अपि/A न/AN कारयेत्/KP ।/PUNC
उष्णः/NV दहति/KP च/APY अङ्गारः/NP शीतः/NV कृष्णायते/NP करम्/KP ॥/PUNC 81/PUNC ॥/PUNC 
अथवा/APY स्थितिः/KN इयम्/SNV दुर्जनानाम्/NP -/PUNC 
प्राक्/A पादयोः/NP पतति/KP खादति/KP पृष्ठमांसम्/NP
कर्णे/NP कलम्/NP किम्/SNV अपि/A रौति/KPशनैः/KV विचित्रम्/NP ।/PUNC
छिद्रम्/NP निरूप्य/KKS सहसा/KV प्रविशति/KP आशङ्कः/KV
सर्वम्/SNV खलस्य/NV चरितम्/NP मशकः/NP करोति/KP ॥/PUNC 82/PUNC ॥/PUNC
दुर्जनः/NV प्रियवादी/NV य/SN न/AN एतत्/SNV विश्वासकारणम्/NP ।/PUNC 
मधु/NP तिष्ठति/KP जिह्वा/NP अग्रे/NV हृदि/NP हालाहलम्/NV विषम्/NP ॥/PUNC 83/PUNC ॥/PUNC
अथ/A प्रभाते/NP क्षेत्रपतिः/NP लगुडहस्तः/NP तम्/SNV प्रदेशम्/NP आगच्छन्/KNV काकेन/NP अवलोकितः/KN ।/PUNC तम्/SNV आलोक्य/KKS काकेन/NP उक्तम्/KKS -/PUNCसखे/NP मृग/NP !/PUNC त्वम्/SN आत्मानम्/SN मृतवत्/NV संदर्श्य/KKS वातेन/NP उदरम्/NP  पूरयित्वा/KKS पादान्/NP स्तब्धीकृत्य/KKS तिष्ठ/KP ।/PUNC यत्/SNV अहम्/SN शब्दम्/NP करोमि/KP तदा/AVK त्वम्/SN उत्थाय/KKS सत्वरम्/NP पलायिष्यसि/KP ।/PUNC-/PUNC मृगः/NP तथा/AVK एव/INTF काकवचनेन/NP स्थितः/KN ।/PUNC ततः/A क्षेत्रपतिना/NP हर्षोत्फुल्ललोचनेन/NV तथाविधः/NP ?/PUNC मृगः/NP आलोकितः/KP ।/PUNC -/PUNC आः/ABS ,/PUNC स्वयम्/NP मृतः/KN असि/KP ’/PUNC इति/AUD उक्त्वा/KKS मृगम्/NP बन्धनात्/NP मोचयित्वा/KKS पाशान्/NP ग्रहीतुम्/KKS सयत्नः/KV बभूव/KP ।/PUNC ततः/A काकशब्दम्/NP श्रुत्वा/KKS मृगः/NP सत्वरम्/KV उत्थाय/KKS पलायितः/KP ।/PUNC तम्/SN उद्दिश्य/KKS तेन/SN क्षेत्रपतिना/NP क्षिप्तेन/KV लगुडेन/NP शृगालः/NP हतः/KN ।/PUNC
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC
त्रिभिः/SMKY वर्षैः/NP त्रिभिः/SMKY मासैः/NP त्रिभिः/SMKY पक्षैः/NP त्रिभिः/SMKY दिनैः/NP ।/PUNC
अत्युत्कटैः/NV पापपुण्यैः/NP इह/A ?/PUNC एव/INTF फलम्/NP अश्नुते/KP ॥/PUNC 84/PUNC ॥/PUNC
अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP -/PUNC ”/PUNC भक्ष्यभक्षकयोः/NP प्रीति/NV ”/PUNC इत्यादि/AUD ॥/PUNC
काकः/NP पुनः/A आह/KP -/PUNC
भक्षितेन/KV अपि/A भवता/SN न/AN आहारः/NP मम/SN पुष्कलः/NP ।/PUNC
त्वयि/SN जीवति/KP जीवामि/KP चित्रग्रीव/NS इव/ASD अनघ/NP !/PUNC ॥/PUNC 85/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
तिरश्चाम्/NP अपि/A विश्वासः/NP दृष्टः/KKS पुण्यैककर्मणाम्/NP ।/PUNC
सताम्/NP हि/A साधुशीलत्वात्/NV स्वभावः/NP न/AN निवर्तते/KP ॥/PUNC 86/PUNC ॥/PUNC
किम्/SN च/AVK-/PUNC
साधोः/NP प्रकोपितस्य/NV अपि/A मनः/NP न/AN आयाति/KP विक्रियाम्/KP ।/PUNC
न/AN हि/A तापयितुम्/KKS शक्यम्/KKS सागराम्भः/NP तृणोल्कया/NP ॥/PUNC 87/PUNC ॥/PUNC
हिरण्यकः/NS ब्रूते/KN -/PUNC ’/PUNC चपलः/NV त्वम्/SN ।/PUNC ’/PUNC चपलेन/NV सह/AUP स्नेहः/NP सर्वथा/A न/AN  कर्तव्यः/KN ।/PUNC
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC
मार्जारः/NP महिषः/NP मेषः/NP काकः/NP कापुरुषः/NP तथा/APY ।/PUNC
विश्वासात्/NV प्रभवन्ति/KP एते/SNV विश्वासः/NP तत्र/A न/AN उचितः/KN ॥/PUNC 88/PUNC ॥/PUNC
किम्/AP च/AVK अन्यत्/NV शत्रुपक्षः/NP भवान्/SN अस्माकम्/SN ।/PUNC
उक्तम्/KN च/AVKएतत्/SN -/PUNC
शत्रुणा/NP न/AN हि/A संदध्यात्/NV सुश्लिष्टेन/NV अपि/A संधिना/NP ।/PUNC
सुतप्तम्/NP अपि/A पानीयम्/NP शमयति/KP एव/INTF पावकम्/NP ॥/PUNC 89/PUNC ॥/PUNC
दुर्जनः/NP परिहर्तव्यः/KN विद्यया/NP अलंकृतः/NV अपि/A सन्/A ?/PUNC ।/PUNC
मणिना/NV भूषितः/KP सर्पः/NP किम्/AP असौ/SN न/AN भयंकरः/NP ॥/PUNC 90/PUNC ॥/PUNC
यत्/A अशक्यम्/NP न/AN तत्/SSN शक्यम्/NP यत्/SSN शक्यम्/NP शक्यम्/DV एव/INTF तत्/A ।/PUNC
न/AN उदके/ NP शकटम्/NP  याति/SN न/AN  च/AVK नौः/SN गच्छति/KP स्थले/KN ॥/PUNC 91/PUNC ॥/P
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC
महता/NV अपि/A अर्थसारेण/NP यः/SNV विश्वसिति/KP शत्रुषु/NP ।/PUNC
भार्यासु/NP च/APY विरक्तासु/NP तत्/SN अन्तम्/NV तस्य/SN जीवनम्/NP ॥/PUNC 92/PUNC ॥/PUNC
लघुपतनकः/NS ब्रूते/KN –/PUNC श्रुतम्/KKS मया/SN सर्वम्/SN ।/PUNC तथा/A अपि/A मम/SN च/APY एतावान्/SNV संकल्पः/NP -/PUNC ‘/PUNC त्वया/SN सह/AUP सौहृद्यम्/NV अवश्यम्/NV करणीयम्/KV ’/PUNC इति/AUD ।/PUNC नः/SN चेदना/NV आहारेण/NP आत्मानम्/NP  व्यापादयिष्यामि/KP ।/PUNC
तथाहि/AVK -/PUNC
मृत्घटवत्/NV सुखभेद्यः/NP दुःसंधानः/NV च/AVK दुर्जनः/NP भवति/KP ।/PUNC
सुजनः/NV तु/A कनकघटवत्/NV दुर्भेद्यः/NV च/A आशु/NP संधेयः/KP ?/PUNC ॥/PUNC 93/PUNC ॥/PUNC
किम्/SN च/AVK -/PUNC
द्रवत्वात्/NV सर्वलोहानाम्/NP निमित्तात्/NV मृगपक्षिणाम्/NP ।/PUNC
भयात्/NP लोभात्/NP च/APY मूर्खाणाम्/NP संगतम्/NV दर्शनात्/KV सताम्/NP ?/PUNC ॥/PUNC 94/PUNC ॥/PUNC
किम्/SN च/AVK -/PUNC
नारिकेलसमाकारा/NV दृश्यन्ते/KP हि/AVK सुहृत्/NV जनाः/NP ।/PUNC
अन्ये/SNV बदरिकाकारा/NV बहिः/A एव/INTF मनोहराः/NP ॥/PUNC 95/PUNC ॥/PUNC
स्नेहच्छेदे/NP अपि/A साधूनाम्/NP गुणा/NP न/AN आयान्ति/KP विक्रियाम्/KP ।/PUNC
भङ्गे/NP अपि/A हि/A मृणालानाम्/NP अनुबध्नन्ति/KP तन्तवः/NP ॥/PUNC 96/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
शुचित्वम्/NP त्यागिता/NV शौर्यम्/NP सामान्यम्/NV सुखदुःखयोः/NP ।/PUNC
दाक्षिण्यम्/NP च/AVK अनुरक्तिः/NV च/AVD सत्यता/NP च/AVK सुहृद्गुणाः/NV॥/PUNC 97/PUNC ॥/PUNC
‘/PUNC एतैः/SNV गुणैः/NP उपेतः/KP भवत्/KP ?/PUNC अन्यः/NP मया/SN कः/SNV सुहृत्/NP प्राप्तव्यः/NP ?/PUNC  ’/PUNC इत्यादि/NV तत्/SN वचनम्/NP आकर्ण्य/KKS हिरण्यकः/NS बहिः/A निःसृत्य/KKS आह/KN -/PUNC ’/PUNC आप्यायितः/KP अहम्/SN  भवताम्/KP अनेन/SNV वचनामृतेन/NP ।/PUNC
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC
घर्मार्तम्/NP न/AN तथा/APY सुशीतलजलैः/NV स्नानम्/NP न/AN मुक्तावली/NP 
न/AN श्रीखण्डविलेपनम्/NP सुखति/KP प्रत्यङ्गम्/NP अपि/A अर्पितम्/KP ।/PUNC
प्रीत्या/NV सज्जनभाषितम्/NP प्रभवति/KP प्रायः/A यथा/A चेतसः/NP
सद्युक्त्या/NP च/APY पुरः/DV कृतम्/KN सुकृतिनाम्/NP */PUNC */PUNC आकृष्टिमन्त्र/NP उपमम्/KP ॥/PUNC 98/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
रहस्यभेदः/NP याच्ञा/KP ?/PUNC च/APY नैष्ठुर्यम्/NV चलचित्तता/NP ।/PUNC
क्रोधः/NV निःसत्यता//NV द्यूतम्/NV एतत्/SNV मित्रस्यNP दूषणम्/NP ॥/PUNC 99/PUNC ॥/PUNC
अनेनवचनक्रमेण/NP तत्/SN एकम्/SMK अपि/A दूषणम्/NP अपि/A त्वयि/SN न/AN लक्ष्यते/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
पटुत्वम्/NV सत्यवादित्वम्/NV कथायोगेन/NP बुध्यते/KP ।/PUNC
अस्तब्धत्वम्/NV अचापल्यम्/NV प्रत्यक्षेण/NP अवगम्यते/KP ॥/PUNC 100/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/A च/AVK -/PUNC
अन्यथा/A एव/INTF हि/A सौहार्दम्/NV भवेत्/KP स्वच्छान्तरात्मनः/NP ।/PUNC
प्रवर्तते/KP अन्यथा/A वाणी/NP शाठ्योपहतचेतसः/NP ॥/PUNC 101/PUNC ॥/PUNC
मनसि/NP अन्यत्/SNV वचसि/NP अन्यत्/SNV कार्यम्/NP अन्यत्/SNV दुरात्मनाम्/NP ।/PUNC
मनसि/NP एकम्/SMK वचसि/NP एकम्/SMK कर्मणि/NP एकम्/SMK महात्मनाम्/NP ॥/PUNC 102/PUNC ॥/PUNC
‘/PUNC तत्/SN भवतु/KP भवतः/KP अभिमतम्/NP एव/INTF ।/PUNC ’/PUNC इति/AUD उक्त्वा/KS हिरण्यकः/NS मैत्र्यम्/NP विधाय/KS भोजनविशेषैः/NP वायसम्/NP संतोष्य/KS विवरम्/NP प्रविष्टः/KN ।/PUNC वायसः/NP अपि/A स्वस्थानम्/NP गतः/KN ।/PUNC ततः/SN प्रभृति/KP तयोः/SN अन्याहारप्रदानेन/NP कुशलप्रश्नैः/NP विश्रम्भालापैः/NP च/APY कालः/NP अतिवर्तते/KP ।/PUNC
एकदा/A लघुपतनकः/NS हिरण्यकम्/NS आह/KP -/PUNC ’/PUNC सखे/SS/NP !/PUNC कष्टतरलभ्याहारम्/NP इदम्/SNV स्थानम्/NP  परित्यज्य/KKS स्थानान्तरम्/NP गन्तुम्/KKS इच्छामि/KP ।/PUNC ’/PUNC हिरण्यकः/NS  ब्रूते/KP -/PUNC ’/PUNC मित्र/NP !/PUNC क्व/AP गन्तव्यम्/KKS ?/PUNC 
तथा/AVK च/A उक्तम्/KN -/PUNC
चलति/KP एकेन/SMKY पादेन/NP तिष्ठति/KP एकेन/SMKY बुद्धिमान्/NP ।/PUNC
न/AN असमीक्ष्य/KKS परम्/NV स्थानम्/NP पूर्वम्/NV आयतनम्/NP त्यजेत्/KP ॥/PUNC 103/PUNC ॥/PUNC
वायसः/NP ब्रूते/KP -/PUNC ’/PUNC अस्ति/KP सुनिरूपितस्थानम्/NP ।/PUNC ’/PUNC हिरण्यकः/NS अवदत्/KP -/PUNC  ’/PUNC किम्/SN तत्/SN ?/PUNC ’/PUNC वायसः/NP ब्रूते/KP -/PUNC ’/PUNC अस्ति/KP दण्डकारण्ये/NV कर्पूरगौराभिधानम्/NP सरः/NP ।/PUNC तत्र/A चिरकालोपार्जितः/NV प्रियसुहृत्/NP मे/SN मन्थराभिधानः/NP कच्छपः/NP धार्मिकः/NP प्रतिवसति/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
परोपदेशे/NP पाण्डित्यम्/NP सर्वेषाम्/SNV  सुकरम्/NV नृणाम्/NP ।/PUNC
धर्मे/NP स्वीयम्/SN अनुष्ठानम्/NP कस्यचित्/SN तु/A महात्मनः/NP ॥/PUNC 104/PUNC ॥/PUNC
स/SN च/A भोजनविशेषैः/NP माम्/SN संवर्धयिष्यति/KP ।/PUNC हिरण्यकः/NS अपि/A आह/KP -/PUNC ’/PUNC तत्/SN किम्/AP अत्र/A अवस्थाय/KKS मया/SN कर्तव्यम्/KN ?/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
यस्मिन्/SNV देशे/NP न/AN संमानः/NP न/AN वृत्तिः/NP न/AN च/AVK बान्धवः/NP ।/PUNC
न/AN च/AVK विद्यागमः/NP कश्चित्/SNV तम्/SNV  देशम्/NP परिवर्जयेत्/KP ॥/PUNC 105/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC
लोकयात्राभयम्/NP लज्जा/NV दाक्षिण्यम्/NV त्यागशीलता/NV ।/PUNC
पञ्च/SMK यत्र/A न/AN विद्यन्ते/KP न/AN कुर्यात्/KP तत्र/A संस्थितिम्/NP ॥/PUNC 106/PUNC ॥/PUNC
तत्र/A मित्र/NP !/PUNC न/AN वस्तव्यम्/NP यत्र/A न/AN अस्ति/KP चतुष्टयम्/NP ।/PUNC
ऋणदाता/NP च/APY वैद्यः/NP च/APY श्रोत्रियः/NP सजला/NV नदी/NP ॥/PUNC 107/PUNC ॥/PUNC
‘/PUNC ततः/SN माम्/SN अपि/A तत्र/A नय/KP ।/PUNC ’/PUNC अथ/AVD वायसः/NP तत्र/A तेन/SNV मित्रेण/NP सह/AUD विचित्रालापैः/NP सुखेन/NV तस्य/SNV सरसः/NP समीपम्/AUP   ययौ/SN ।/PUNC ततः/A मन्थरः/NP दूरात्/A अवलोक्य/KKS लघुपतनकस्य/NP यथा/SN उचितम्/NV आतिथ्यम्/NP विधाय/KKS मूषकस्य/NP अतिथिसत्कारम्/NP चकार/NP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
बालः/NP वा/APY यदि/A वा/APY वृद्धः/NP युवा/NP वा/APY गृहम्/NP आगतः/KN ।/PUNC
तस्य/SN पूजा/NP विधातव्या/KN सर्वस्य/SN अभ्यागतः/NP गुरुः/NP ॥/PUNC 108/PUNC ॥/PUNC
वायसः/NP अवदत्/KP -/PUNC ’/PUNC सखे/NP मन्थर/NS !/PUNC सविशेषपूजाम्/NP अस्मै/SN विधेहि/KP ।/PUNC यतः/A अयम्/SN  पुण्यकर्मणाम्/NP धुरीणः/NP कारुण्यरत्नाकरः/NV हिरण्यकनामा/NP मूषिकराजः/NP ।/PUNC एतस्य/SN गुणस्तुतिम्/NP जिह्वासहस्रद्बयेन/NP अपि/A सर्पराजः/NP  न/AN कदाचित्/SN कथयितुम्/KKS समर्थः/NP स्यात्/KP ।/PUNC ’/PUNC इति/AUD उक्त्वा/KKS चित्रग्रीवोपाख्यानम्/NP वर्णितवान्/KP ।/PUNC मन्थरः/NS सादरम्/NV हिरण्यकम्/NS संपूज्य/KKS आह/KP -/PUNC ’/PUNC भद्न/NP !/PUNC आत्मनः/NP निर्जनवनागमनकारणम्/NP आख्यातुम्/KKS अर्हसि/KP ।/PUNC हिरण्यकः/NS अवदत्/KP -/PUNC ‘/PUNC कथयामि/KP

(/PUNC मूषक/NP -/PUNC परिव्राजककथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP चम्पकाभिधानायाम्/NP नगर्याम्/NP परिव्राजकावसथः/KP ।/PUNC तत्र/A चूडाकर्णः/NS नाम/NP परिव्राट्/NP प्रतिवसति/KP ।/PUNC सः/SN  च/AVK भोजनावशिष्टभिक्षान्नसहितम्/NV भिक्षापात्रम्/NP नागदन्तके/NP अवस्थाप्य/KKS स्वपिति/KP ।/PUNC अहम्/SN च/AVK तत्/SN अन्नम्/NP उत्प्लुत्य/KKS प्रत्यहम्/NP भक्षयामि/KP ।/PUNC अनन्तरम्/A तस्य/SN प्रिय/NV सुहृत्/NV वीणाकर्णः/NS नाम/NP परिव्राजकः/NP सम/A आयातः/K ।/PUNC तेन/SN सह/AUP कथाप्रसङ्गावस्थितः/KP मम/SN त्रासार्थम्/NP जर्जरवंशखण्डेन/NP चूडाकर्णः/NS भूमिम्/NP अताडयत्/KP ।/PUNC वीणाकर्णः/NS उवाच/KP -/PUNC
‘/PUNC सखे/NP !/PUNC किम्/SN इति/AUD मम/SN कथा/NP अविरक्तः/KN अन्यासक्तः/KN भवान्/SN PUNC चूडाकर्णेन/NS उक्तम्/KKS-/PUNC मित्र/NP !/PUNC न/AN अहम्/SN विरक्तः/KN ।/PUNC किंतु/A पश्य/KP अयम्/SN मूषिकः/NP मम/SN अपकारी/NP सदा/A पात्रस्थम्/NP  भिक्षान्नम्/NP उत्प्लुत्य/KKS भक्षयति/KP ।/PUNC वीणाकर्णः/NS नागदन्तकम्/NS विलोक्य/KKS आह/KP -/PUNC कथम्/AP मूषिकः/NP स्वल्पबलः/NP अपि/A एतावत्/SNV दूरम्/AUP उत्पतति/KP ।/PUNC तत्/SN अत्र/A केन/AP अपि/A कारणेन/NP भवितव्यम्/KP ।/PUNC ’/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC
अकस्मात्/A युवती/NP वृद्धम्/NP केशेषु/NP आकृष्य/KKS चुम्बति/KP ।/PUNC
पतिम्/NP निर्दयम्/NV आलिङ्ग्य/KKS हेतुः/AUP अत्र/A भविष्यति/KP ॥/PUNC 109/PUNC॥/PUNC

 
कथा/NP 5/PUNC
 
(/PUNC लीलावती/NS -/PUNC वणिक्पुत्र/NP -/PUNC कथा/PUNC )/PUNC

अस्ति/KP गौडविषये/NP कौशाम्बी/NS नाम/NP नगरी/NP ।/PUNC तस्याम्/SN चन्दनदासनामा/NS वणिक्/NP महाधनः/NV निवसति/K ।/PUNC तेन/SN पश्चिमे/NV वयसि/NP वर्तमानेन/NP कामाधिष्ठितचेतसा/NP धनदर्पात्/NP लीलावती/NS नाम/NP वणिक्पुत्री/NP परिणीता/K ।/PUNC सा/SN च/APY मकरकेतोः/NP विजयवैजयन्तीNP इव/ASD यौवनवती/NP बभूव/K ।/PUNC सः/SN चAVK वृद्धपतिः/NP तस्याः/SN संतोषाय/NP न/AN  अभवत्/K ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
शशिनि/NP इव/ASD हिमार्तानाम्/NV घर्मार्तानाम्/NV रवौ/NP इव/ASD ।/PUNC
मनः/NP न/AN रमते/NP स्त्रीणाम्/NP जराजीर्णेन्द्रिये/NP पतौ/KP ॥/PUNC 110/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
पतितेषु/NP अपि/A दृष्टेषु/NV पुंसः/NP का/SN नाम/NP कामिता/NP ।/PUNC
भैषज्यम्/NP इव/ASD मन्यन्ते/KP यत्/A अन्यमनसः/NP स्त्रियः/NP ॥/PUNC 111/PUNC ॥/PUNC
स/SN च/AVK वृद्धपतिः/NP तस्याम्/SN अतीवानुरागवान्/NP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
धनाशा/NP जीविताशा/NP च/AVK गुर्वी/NP प्राणभृताम्/NP सदा/NP ।/PUNC
वृद्धस्य/NP तरुणी/NV भार्या/NP प्राणेभ्यः/NP अपि/A गरीयसी/NP ॥/PUNC 112/PUNC ॥/PUNC
न/AN उपभोक्तुम्/KKS न/AN च/APY त्यक्तुम्/KKS शक्नोति/KP विषयाञ्जरी/NP ।/PUNC
अस्थि/NP निर्दशनः/NP श्वा/NP इव/ASD जिह्वया/NP लेढि/NP केवलम्/NP ॥/PUNC 113/PUNC ॥/PUNC
अथ/AVK सा/SN लीलावती/NS यौवनदर्पात्/NP अतिक्रान्तकुलमर्यादा/NV केन/SN अपि/A वणिक्पुत्रेण/NP सह/AUP अनुरागवती/KN बभूव/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC 
स्वातन्त्र्यम्/NP पितृमन्दिरे/NP निवसतिः/KP यात्रोत्सवे/NP संगतिः/KP 
गोष्ठी/NP पूरुषसंनिधौ/NP अनियमः/NV वासः/NP विदेशे/NP तथा/APY ।/PUNC
संसर्गः/NP सह/AUP पुंश्चलीभिः/NP असकृद्वृत्तेः/NP निजायाः/NP क्षतिः/K
पत्युः/NP वार्धकम्/NV ईर्षितम्/NP प्रवसनम्/NP  नाशस्य/NP हेतुः/AUP स्त्रियाः/NP ॥/PUNC 114/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC
पानम्/NP दुर्जनसंसर्गः/NP पत्या/KP च/AVK विरहः/NP अटनम्/NP ।/PUNC
स्वप्नः/NP च/APY अन्यगृहे/NP वासः/KP नारीणाम्/NP दूषणानि/KP षट्/SMKP ॥/PUNC 115/PUNC ॥/PUNC
स्थानम्/NP न/AN अस्ति/KP क्षणम्/NP न/AN अस्ति/KP न/AN अस्ति/KP प्रार्थयिता/KP नरः/NP ।/PUNC
सुरूपम्/NV पुरुषम्/NP दृष्ट्वा/KKS भ्रातरम्/NP यदि/AVK वा/AVK सुतम्/NP ॥/PUNC 116/PUNC ॥/PUNC
स्थानम्/NP न/AN अस्ति/KP क्षणम्/NP  न/AN अस्ति/KP न/AN अस्ति/KP प्रार्थयिता/NP नरः/NP ।/PUNC
तेन/SN नारद/NP नारीणाम्/NP  सतीत्वम्/KNV उपजायते/KP ॥/PUNC 117/PUNC ॥/PUNC
स्त्रियः/NP हि/AVD चपला/NV नित्यम्/NP देवानाम्/NP अपि/A विश्रुतम्/KP ।/PUNC
ताश्वापि/AVK रक्षिता/NP येषाम्/SNV ते/SNV नराः/NP सुखभागिनः/NV ॥/PUNC 118/PUNC ||/PUNC 
न/AN स्त्रीणाम्/NP अप्रियः/NV कश्चित्/AP प्रियः/NP वा/AVK अपि/A न/AN विद्यते/KP ।/PUNC
गावः/NP तृणम्/NP इव/ASD अरण्ये/NP प्रार्थयन्ति/KP नवम्/SMKY नवम्/DV ॥/PUNC 119/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC
घृतकुम्भसमा/NV नारी/NP तप्ताङ्गारसमः/NV पुमान्/NP ।/PUNC
तस्माद्/SN घृतम्/NP च/APY वह्निम्/NP च/APY न/AN एकत्र/A स्थापयेत्/KP बुधः/NP ॥/PUNC 120/PUNC ॥/PUNC
न/AN लज्जा/NP न/AN विनीतत्वम्/NP न/AN दाक्षिण्यम्/NP न/AN भीरुता/NP ।/PUNC
प्रार्थनाभावः/NP एव/INTF एकः/SMKY सतीत्वे/NP कारणम्/NP स्त्रियाः/NP ॥/PUNC 121/PUNC ॥/PUNC
पिता/NP रक्षति/KP कौमारे/NV भर्ता/NP रक्षति/KP यौवने/NV ।/PUNC
पुत्रः/NP च/AVK स्थाविरे/NP भावे/NP न/AN  स्त्री/NP स्वातन्त्र्यम्/KNV अर्हति/KP ॥/PUNC 122/PUNC ॥/PUNC
एकदा/A सा/SNV लीलावती/NS रत्नावलीकिरणकर्बुरे/NP पर्यङ्के/NP तेन/SNV वणिक्पुत्रेण/NP सह/AUP विश्रम्भालापैः/NP सुखासीना/NV तम्/SN अलक्षितोपस्थितम्/NV पतिम्/NP अवलोक्य/KKS सहसा/KNV उत्थाय/KKS केशेषु/NP आकृष्य/KKS गाढम्/KV आलिङ्ग्य/KKS चुम्बितवती/KN ।/PUNC तेन/SN अवसरेण/SN जारः/NP च/APY पलायितः/KN ।/PUNC
उक्तम्/KN च/AVK -/PUNC
उशना/NP वेद/NP यत्/SN शास्त्रम्/NP यत्/SN च/APY वेद/NP बृहस्पतिः/NS ।/PUNC
स्वभावेन/NP एव/INTF तत्/SN शास्त्रम्/NP स्त्रीबुद्धौ/NP सुप्रतिष्ठितम्/KP ॥/PUNC 123/PUNC ॥/PUNC
तत्/SN आलिङ्गनम्/NP अवलोक्य/KKS समीपवर्तिनी/NV कुट्टनी/NP अचिन्तयत्/KP -/PUNC अकस्मात्/A इयम्/SNV एनम्/SNV उपगूढवती/KN इति/AUD ।/PUNC ततः/A तया/SNV कुट्टन्या/NP तत्/SN कारणम्/NP परिज्ञाय/KKS सा/SNV लीलावती/NS गुप्तेन/NV दण्डिता/NP अतः/AVK अहम्/SN ब्रवीमि/K-/PUNC अकस्मात्/A युवती/NP वृद्धम्/NP इत्यादि/AUD ।/PUNC मूषिकबलोपस्तम्भेन/NP केन/SNV अपि/A कारणेन/NP अत्र/A भवितव्यम्/KN ।/PUNC
क्षणम्/NP विचिन्त्य/KKS परिव्राजकेन/NP उक्तम्/KN –/PUNC कारणम्/NP च/AVK अत्र/A धनबाहुल्यम्/NP एव/INTF भविष्यति/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
धनवान्/NV बलवान्/NV लोके/NP सर्वः/SN सर्वत्र/A सर्वदा/A ।/PUNC
प्रभुत्वम्/NV धनमूलम्/NV हि/AVK राज्ञाम्/NP अपि/A उपजायते/KP ॥/PUNC 124/PUNC ॥/PUNC
ततः/A खनित्रम्/NP आदाय/KKS तेन/SN विवरम्/NP खनित्वा/KKS चिरसंचितम्/NP मम/SN धनम्/NP गृहीतम्/KKS ।/PUNC ततः/A प्रभृति/AUD निजशक्तिहीनः/NV
सत्व/NP */PUNC  */PUNC                      उत्साहरहितः/NV स्वाहारम्/NP अपि/A उत्पादयितुम्/KKS अक्षमः/KP सत्रासम्/NP  मन्दम्/KV मन्दम्/DV उपसर्पन्/KP चूडाकर्णेन/NP अहम्/SN अवलोकित/KP ।/PUNC
ततः/SN तेन/SN उक्तम्/KN -/PUNC
धनेन/NP बलवान्/NV लोके/NP धनात्/NP भवति/KP पण्डितः/NP ।/PUNC
पश्य/KP एनम्/SNV मूषिकम्/NP पापम्/NV स्वजातिसमताम्/NP गतम्/KN ॥/PUNC 125/PUNC ॥/PUNC
किम्/SN च/AVK -/PUNC
अर्थेन/NP तु/A विहीनस्य/NV पुरुषस्य/NP अल्पमेधसः/KP ।/PUNC
क्रियाः/NP सर्वा/SN विनश्यन्ति/KP ग्रीष्मे/NP कुसरितः/KN यथा/A ॥/PUNC 126/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN च/AVK  -/PUNC
यस्य/SNV अर्थाः/NP तस्य/SNV मित्राणि/NP यस्य/SNV अर्थाः/NP तस्य/SNV बान्धवाः/NP ।/PUNC
यस्य/SNV अर्थः/NP स/SN पुमान्/NP लोके/NP यस्य/SNV अर्थाः/NP स/SN हि/A पण्डितः/NP ॥/PUNC 127/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
अपुत्रस्य/NV गृहम्/NP शून्यम्/NP सन्मित्ररहितस्य/NV च/APY ।/PUNC
मूर्खस्य/NP च/AVK दिशः/NV शून्याः/NP सर्वशून्या/NV दरिद्रता/NV ॥/PUNC 128/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/A  च/AVD -/PUNC
तानि/SNV इन्द्रियाणि/NP अविकलानि/NV तत्/SN एव/INTF नाम/NP 
सा/SNV बुद्धिः/NP अप्रतिहता/NV वचनम्/NP  तत्/SN एव/INTF ।/PUNC
अर्थोष्मणा/NV विरहितः/NP पुरुषः/NP स/SN एव/INTF 
अन्यः/SN क्षणेन/NP भवति/KP इति/AUD विचित्रम्/NV एतत्/SN ॥/PUNC 129/PUNC ॥/PUNC
एतत्/SN सर्वम्/SN आकर्ण्य/KKS मया/SN आलोचितम्/KP –/PUNC मम/SN अत्र/A अवस्थानम्/NV अयुक्तम्/NP इदानीम्/SNV ।/PUNC यत्/SN च/AVD अन्यस्मा/SNV एतत्/SN वृत्तान्तकथनम्/NP  तत्/SN अपि/A अनुचितम्/NP ।/PUNC
यतः/A -/PUNC
अर्थनाशम्/NV मनः/NP तापम्/NV गृहे/NP दुश्चरितानि/NP च/APY ।/PUNC
वञ्चनम्/NP च/APY अपमानम्/NP  च/APY मतिमान्/NP न/AN  प्रकाशयेत्/KP ॥/PUNC 130/PUNC ॥/PUNC
अपि/A च/AVD -/PUNC
आयुः/NP वित्तम्/AN  गृहच्छिद्नम्/NP मन्त्रमैथुनभेषजम्/NP ।/PUNC
तपः/NP दानापमानम्/NP  च/APY नव/NV गोप्यानि/NP यत्नतः/KP ॥/PUNC 131/PUNC ॥/PUNC
तथा/A च/AVD उक्तम्/KN -/PUNC
अत्यन्तविमुखे/NV दैवे/NP व्यर्थे/NV यत्ने/NP च/APY पौरुषे/NP ।/PUNC
मनस्विनः/NP दरिद्रस्य/NP वनात्/NP अन्यत्/SN कुतः/AP सुखम्/NP ॥/PUNC 132/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/A च/AVD -/PUNC
मनस्वी/NP म्रियते/KP कामम्/NP  कार्पण्यम्/NP  न/AN  तु/AVD गच्छति/KP ।/PUNC
अपि/A निर्वाणम्/NP आयाति/KP न/AN  अनलः/NP याति/SN शीतताम्/NP ॥/PUNC 133/PUNC ॥/PUNC
किम्/A च/AVD -/PUNC
कुसुमः/NP तबकस्य/NP इव/ASD द्बे/SMKP वृत्ती/NP तु/AVD मनस्विनः/NP ।/PUNC
सर्वेषाम्/SNV  मूर्ध्नि/NP वा/APY तिष्ठेत्/KP विशीर्येत/KP वने/NP अथवा/AVK ॥/PUNC 134/PUNC ॥/PUNC
यत्/SN च/APY अत्र/A एव/INTF याच्ञया/NP जीवनम्/NP  तत्/SN अतीवNV गर्हितम्/NP।/PUNC
यतः/A -/PUNC
वरम्/NP  विभवहीनेन/NP प्राणैः/NP संतर्पितः/KP अनलः/NP ।/PUNC
न/AN  उपचारपरिभ्रष्टः/NV कृपणः/NP प्रार्थितः/KP जनः/NP ॥/PUNC 135/PUNC ॥/PUNC
दारिद्र्यात्/NP ध्रियम्/NP एति/SN ह्रीपरिगतः/KN सत्त्वात्/NP परिभ्रश्यते/KP 
निःसत्त्वः/NP परिभूयते/KP परिभवान्/NP निर्वेदम्/NP आपद्यते/KP ।/PUNC
निर्विण्णः/NP शुचम्/NP एति/SN शोकनिहतः/NV  बुद्ध्या/NP परित्यज्यते/KP 
निर्बुद्धिः/NP क्षयम्/KN इति/SN अहो/A निधनता/NP सर्वापदाम्/NP आस्पदम्/NP ॥/PUNC 136/PUNC ॥/PUNC
किम्/A  च/AVD  -/PUNC
वरम्/NP  मौनम्/NV  कार्यम्/NP  न/AN  च/APY वचनम्/NP उक्तम्/KN यत्/SNV अनृतम्/NP 
वरम्/NP क्लैब्यम्/NP पुंसाम्/NP न/AN  च/APY परकलत्राभिगमनम्/NP ।/PUNC
वरम्/NP प्राणत्यागः/NP न/AN  च/APY पिशुनवाक्येषु/NP अभिरुचिः/NV
वरम्/NP भिक्षाशित्वम्/NP न/AN  च/APY परधनास्वादनसुखम्/NP ॥/PUNC 137/PUNC ॥/PUNC
वरम्/NP शून्या/NP शाला/NP न/AN  च/APY खलु/AVD वरो/NP दुष्टवृषभो/NP
वरम्/NP वेश्या/NP पत्नी/NP न/AN  पुनः/NV अविनीता/NV कुलवधूः/NP ।/PUNC
वरम्/NP वासः/KN अरण्ये/NP न/AN  पुनः/NV अविवेकाधिपपुरे/NP
वरम्/NP प्राणत्यागः/NP न/AN  पुनः/NV अधमानाम्/KNV उपगमः/KV ॥/PUNC 138/PUNC ॥/PUNC
अपि/A च/AVD -/PUNC
सेवा/NP इव/ASD मानम्/NP अखिलम्/NV ज्योत्स्ना/NP इव/ASD तमः/NP जरा/NP इव/ASD लावण्यम्/NP ।/PUNC
हरिहरकथा/NP इव/ASD दुरितम्/NV  गुणशतम्/NP अपि/A अर्थिता/NP हरति/KP ॥/PUNC 139/PUNC ॥/PUNC
इति/AUD विमृश्य/KKS तत्/SN किम्/AP अहम्/SSN  परपिण्डेन/NV आत्मानम्/NP पोषयामि/KP ।/PUNC कष्टम्/NP भोः/ASMB ।/PUNC तत्/SN अपि/A द्बितीयम्/SMKY मृत्युद्बारम्/NP ।/PUNC
यतः-/PUNC
पल्लवग्राहि/NP पाण्डित्यम्/NP क्रयक्रीतम्/NV च/APY मैथुनम्/NP ।/PUNC
भोजनम्/NP च/APY पराधीनम्/NP तिस्र/SMKY पुंसाम्/NP  विडम्बनाः/NP ॥/PUNC 140/PUNC ॥/PUNC
रोगी/NP चिरप्रवासी/NV परान्नभोजी/NP परावसथशायी/NP ।/PUNC
यत्/SN जीवति/KP तत्/SN मरणम्/NP यत्/SN मरणम्/NP सः/SN अस्य/SNV विश्रामः/NP ॥/PUNC 141/PUNC ॥/PUNC
इति/AUD आलोच्य/KKS अपि/A लोभात्/NP पुनः/A अपि/A अर्थम्/NP ग्रहीतुम्/KKS ग्रहम्/NP अकरवम्/KP ।/PUNC
यथा/A च/AVD उक्तम्/KN -/PUNC
लोभेन/NP बुद्धिः/NP चलति/KP लोभः/NP जनयते/KP तृषाम्/NP ।/PUNC
तृषार्तः/NP दुःखम्/NP आप्नोति/KP परत्र/A इह/A च/APY मानवः/NP ॥/PUNC 142/PUNC ॥/PUNC
ततः/SN अहम्/SN मन्दम्/KV मन्दम्/DV उपसर्पन्/KP तेन/SNV वीणाकर्णेन/NP जर्जरवंशखण्डेन/NP ताडितः/KP अचिन्तयम्/KP -/PUNC
लुब्धः/NP हि/AVK असंतुष्टः/NP नियतात्मद्रोही/NP भवति/KP ।/PUNC तथा/A च/AVK ।/PUNC
तथा/A च/AVK -/PUNC
सर्वाःSN संपत्तयः/NP तस्य/SNV संतुष्टम्/NP यस्य/SNV मानसम्/NP ।/PUNC
उपानद्/NP गूढपादस्य/NP ननु/A चर्म/NP आवृत/NP इव/ASD भूः/KP ?/PUNC ॥/PUNC 143/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC
संतोषामृततृप्तानाम्/NP यत्/SN सुखम्/NP शान्तचेतसाम्/NP ।/PUNC
कुतः/AP तत्/SN धनलुब्धानाम्/NP इतः/A च/APY इतः/A च/APY धावताम्/KP ॥/PUNC 144/PUNC ॥/PUNC
किम्/SN च/AVK -/PUNC
तेन/SN अधीतम्/NP श्रुतम्/NP तेन/SN तेन/SN सर्वम्/SN अनुष्ठितम्/KN ।/PUNC
येन/SN आशाः/NP पृष्ठतः/KP कृत्वा/KKS नैराश्यम्/NP अवलम्बितम्/KP ॥/PUNC 145/PUNC ॥/PUNC
अपि/A च/AVK -/PUNC
असेवितेश्वरद्बारम्/NP अदृष्टविरहव्यथाम्/NP ।/PUNC
अनुक्तक्लीबवचनम्/NP धन्यम्/NP कस्य/SN अपि/A जीवनम्/NP ॥/PUNC 146/PUNC ॥/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
न/AN योजनशतम्/NV दूरम्/NP बाध्यमानस्य/NP तृष्णया/NP ।/PUNC
संतुष्टस्य/NP करप्राप्ते/KP अपि/A अर्थे/NP भवति/KP न/AN आदरः/NP ॥/PUNC 147/PUNC ॥/PUNC
तत्/SN अत्र/A अवस्थोचितकार्यपरिच्छेदः/NP श्रेयान्/NP ।/PUNC
को/AP धर्मः/NP भूतदया/NP किम्/AP सौख्यम्/NP अरोगिता/NP जगति/KP जन्तोः/NP ।/PUNC
कः/AP स्नेहः/NP सद्भावःNP किम्/AP पाण्डित्यम्/NV परिच्छेदः/NP ॥/PUNC 148/PUNC ॥/PUNC
तथा/A च/AVK -/PUNC
परिच्छेदः/NP हि/AVK पाण्डित्यम्/NP यत्/SN आपन्ना/NP विपत्तयः/KP ।/PUNC
अपरिच्छेदकर्तृणाम्/NP विपदः/NP स्युः/KP ?/PUNC पदे/NP पदे/DV ॥/PUNC 149/PUNC ॥/PUNC
तथाहि/AVK -/PUNC
त्यजेत्/KP एकम्/SMKY कुलस्य/NP अर्थे/NP ग्रामस्य/NP अर्थे/NP कुलम्/NP त्यजेत्/KP ।/PUNC
ग्रामम्/NP जनपदस्य/NP अर्थे/NP स्वात्मार्थे/NV पृथिवीम्/NP त्यजेत्/KP ॥/PUNC 150/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/A च/AVK -/PUNC
पानीयम्/NP वा/AVK निर्/AN आयासम्/NP स्वाद्वन्नम्/NP वा/AVK भय/NP उत्तरम्/NP ।/PUNC
विचार्य/KKS खलु/A पश्यामि/KP तत्/SN सुखम्/NP यत्र/A निर्वृतिः/KP ॥/PUNC 151/PUNC ॥/PUNC
इति/AUD आलोच्य/KKS अहम्/SN निर्जनवनम्/NP आगतः/KN ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
वरम्/NP वनम्/NP व्याघ्रगजेन्द्रसेवितम्/NP  
द्रुम/NP आलयम्/NP पक्वफलाम्बुभोजनम्/NP ।/PUNC
तृणानि/NP शय्या/NP परिधानवल्कलम्/NP 
न/AN बन्धुमध्ये/NP धनहीनजीवनम्/NP ॥/PUNC 152/PUNC ॥/PUNC
यः/SN अस्मत्पुण्योदयात्/NP अनेन/SNV मित्रेण/NP अहम्/SN  स्नेहानुवृत्त्यनुगृहीतः/KP ।/PUNC अधुना/A च/AVK पुण्यपरम्परया/NP भवदाश्रयः/NP स्वर्गः/NP एव/INTF मया/SN प्राप्तः/KN ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
संसारविषवृक्षस्य/NP द्बे/SMKY एव/INTF रसवत्फले/NP ।/PUNC
काव्यामृतरसास्वादः/NP संगमः/NP सुजनैः/NP सह/AUP ॥/PUNC 153/PUNC ॥/PUNC
मन्थर/NS उवाच/KP -/PUNC
अर्थाः/NP पादरजोपमा/NP गिरिनदीवेग/NP उपमम्/NV यौवनम्/NP 
आयुष्यम्/NP जललोलबिन्दुचपलम्/NV फेनोपमम्/NP जीवितम्/KP ।/PUNC
धर्मम्/NP यः/SN न/AN करोति/KP निन्दितमतिः/KP स्वर्गार्गलोद्धाटनम्/NP  
पश्चात्तापयुतः/KP जरापरिगतः/KP शोकाग्निना/NP दह्यते/KP ॥/PUNC 154/PUNC ॥/PUNC
युष्माभिः/SN अतिसंचयः/NP कृतः/KN।/PUNC तस्य/SN अयम्/SNV दोषः/NP ।/PUNC शृणु/KP ।/PUNC
उपार्जितानाम्/NV वित्तानाम्/NP त्याग/NP एव/INTF हि/A रक्षणम्/KN ।/PUNC
तडागोदरसंस्थानाम्/NP परिवाह/KP इव/ASD अम्भासाम्/NP ॥/PUNC 155/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
यत्/SN अधः/KV अधः/DV क्षितौ/NP वित्तम्/NP निचखान/NP मितंपचः/NP ।/PUNC
तदधोनिलयम्/NP गन्तुम्/KKS चक्रे/NP पन्थानम्/NP अग्रतः/KN ॥/PUNC 156/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
निजसौख्यम्/NP निरुन्धानः/NP यः/SN धनार्जनम्/NP इच्छति/KP ।/PUNC
पदार्थभारवाही/NP इव/ASD क्लेशस्य/NP एव/INTF हि/A भाजनम्/NP ॥/PUNC 157/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC
दानोपभोगहीनेन/NV धनेन/NP धनिनः/NP यदि/A ।/PUNC
भवामः/KP किम्/SN न/AN तेन/SNV एव/INTF धनेन/NP धनिनः/NP वयम्/KP ॥/PUNC 158/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
असंभोगेन/NV सामान्यम्/NP कृपणस्य/NP धनम्/NP परैः/NP ।/PUNC
अस्य/SN इदम्/SN इति/AUD संबन्धः/NP हानौ/NP दुःखेन/NP गम्यते/KP ॥/PUNC 159/PUNC ॥/PUNC
दानम्/NP प्रियवाक्सहितम्/NV ज्ञानम्/NP अगर्वम्/NV क्षमान्वितम्/NV शौर्यम्/NP ।/PUNC
वित्तम्/NP त्यागनियुक्तम्/NV दुर्लभम्/NP एतत्/SNV चतुष्टयम्/SMKY लोके/NP ॥/PUNC 160/PUNC ॥/PUNC
उक्तम्/KN च/AVK -/PUNC
कर्तव्यः/NP संचयः/NV नित्यम्/NP कर्तव्यः/KN न/AN अतिसंचयः/NV ।/PUNC
पश्य/KP संचयशीलः/NP असौ/SN धनुषा/NP जम्बुकः/NP हतः/KN ॥/PUNC 161/PUNC ॥/PUNC
तौ/SN आहतुः/KP -/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC मन्थरः/NS कथयति/KP -/PUNC

कथा/NP 6/PUNC

(/PUNC सञ्चयशीलजम्बुककथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP कल्याणकटकवास्तव्यः/NP  भैरवः/NS नाम/NP व्याधः/NP।/PUNC स/SN च/AVK एकदा/A मृगम्/NP अन्विष्यन्/KNV विन्ध्याटवीम्/NP  गतः/KN ।/PUNC तेन/SN तत्र/A व्यापादितम्/NP  मृगम्/NP आदाय/KKS गच्छता/KN घोराकृतिः/NP शूकरः/NP दृष्टः/KN ।/PUNC ततः/A तेन/SN व्याधेन/NP मृगम्/NP भूमौ/NP निधाय/KKS शूकरः/NP शरेण/NP आहतः/KN ।/PUNC शूकरेण/NP अपि/A घनघोरगर्जनम्/KV कृत्वा/KKS स/SN व्याधः/NP मुष्कदेशे/NP हतः/KN संश्छिन्नद्रुमः/NP इव/ASD भूमौ/NP निपपात/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
जलम्/NP अग्निः/NP विषम्/NP शस्त्रम्/NP  क्षुद्व्याधिः/NP पतनम्/KP गिरेः/NP ।/PUNC
निमित्तम्/KN किंचित्/SN आसाद्य/KKS देही/KP प्राणैः/NP विमुच्यते/KP ॥/PUNC 162/PUNC ॥/PUNC
अथ/A तयोः/SN पादास्फालनेन/NP सर्पः/NP अपि/A मृतः/KN ।/PUNC अथ/A अनन्तरम्/A दीर्घरावः/NS नाम/NP जम्बुकः/NP परिभ्रमन्/KNV आहारार्थी/NP तान्/SNV मृतान्/NP मृगव्याधसर्पशूकरान्/NP अपश्यत्/KP ।/PUNC अचिन्तयत्/KP च/AVK -/PUNC अहो/ASMB अद्य/A महत्/NV भोज्यम्/NP मे/SN समुपस्थितम्/KP ।/PUNC
अथवा/A -/PUNC
अचिन्तितानि/KP दुःखानि/KP यथा/A एव/INTF आयान्ति/KP देहिनाम्/NP ।/PUNC
सुखानि/NP अपि/A तथा/APY मन्ये/KP दैवम्/NP अत्र/A अतिरिच्यते/KP ॥/PUNC 163/PUNC ॥/PUNC
तद्/SN भवतु/KP ।/PUNC एषाम्/SN मांसैः/NP मासत्रयम्/NP मे/SN सुखेन/NP गमिष्यति/KP ।/PUNC
मासम्/NP एकम्/SMKY नरः/NP याति/SN द्बौ/SMKY मासौ/NP मृगशूकरौ/NP ।/PUNC
अहिः/NP एकम्/SMKY दिनम्/NP याति/SN अद्य/A भक्ष्यः/KKS धनुः/NP गुणः/NP ॥/PUNC 164/PUNC ॥/PUNC
ततः/A प्रथमबुभुक्षायाम्/KP इदम्/SN निःस्वादु/NV कोदण्डलग्नम्/NP  स्नायुबन्धनम्/NP खादामि/KP ।/PUNC
इति/AUD उक्त्त्वा/KKS तथा/APY कृते/KP सति/KP छिन्ने/KN स्नायुबन्धनम्/NP उत्पतितेन/NP धनुषा/NP हृदि/NP निर्भिन्नः/KN सः/SN दीर्घरावः/NS पञ्चत्वम्/NP गतः/KN ।/PUNC
अतः/AVK अहम्/SN ब्रवीमि/KP -/PUNC कर्तव्यः/KN संचयः/NP नित्यम्/NV इत्यादि/AUD ।/PUNC
तथा/A च/AVK -/PUNC
यत्/SN ददाति/KP यत्/SN अश्नाति/KP तत्/SN एव/INTF धनिनः/NP धनम्/NP ।/PUNC
अन्ये/SN मृतस्य/NP क्रीडन्ति/KP दारैः/NP अपि/A धनैः/NP अपि/A ॥/PUNC 165/PUNC ॥/PUNC
किम्/SN च/AVK -/PUNC
यत्/SN ददासि/KP विशिष्टेभ्यः/NP यत्/SN च/APY अश्नासि/NP दिने/NP दिने/DV ।/PUNC
तत्/SN ते/SN वित्तम्/NP अहम्/SN मन्ये/KP शेषम्/NP कस्य/SNV अपि/A रक्षसि/KP ॥/PUNC 166/PUNC ॥/PUNC
यातु/KP ।/PUNC किम्/AP इदानीम्/SN अतिक्रान्तोपवर्णनेन/NP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
न/AN अप्राप्यम्/NP अभिवाञ्छन्ति/KP नष्टम्/NP न/AN इच्छन्ति/KP शोचितुम्/KKS ।/PUNC
आपत्सु/NP अपि/A न/AN मुह्यन्ति/KP नराः/NP पण्डितबुद्धयः/NP ॥/PUNC 167/PUNC ॥/PUNC
तत्सखे/NP सर्वदा/A त्वया/SN सोत्साहेन/KV भवितव्यम्/KKS ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
शास्त्राणि/NP अधीत्य/KKS अपि/A भवन्ति/KP मूर्खा/NP यः/SN तु/A क्रियावान्/KN पुरुषः/NP स/SN विद्बान्/NP ।/PUNC
सुचिन्तितम्/KP च/APY औषधम्/NP आतुराणाम्/NP न/AN नाममात्रेण/NP करोति/KP अरोगम्/NP ॥/PUNC 168/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
न/AN स्वल्पम्/NV अपि/A अध्यवसायभीरोः/NP करोति/KP विज्ञानविधिः/NP गुणम्/NP हि/AVD ।/PUNC
अन्धस्य/NP किम्/AP हस्ततलस्थितः/KN अपि/A प्रकाशयति/KP अर्थम्/NP इह/A प्रदीपः/NP ॥/PUNC 169/PUNC ॥/PUNC
तत्/SN अत्र/A सखे/NP दशाविशेषे/NP शान्तिः/NP करणीया/KN ।/PUNC एतत्/SN अपि/A अतिकष्टम्/NP त्वया/SN न/AN मन्तव्यम्/KN ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
राजा/NP कुलवधूः/NP विप्रा/NP मन्त्रिणः/NP च/APY पयोधराः/NP ।/PUNC
स्थानभ्रष्टा/NV न/AN शोभन्ते/KP दन्ताः/NP केशा/NP नखा/NP नराः/NP ॥/PUNC 170/PUNC ॥/PUNC
इति/A विज्ञाय/KKS मतिमान्/NV स्वस्थानम्/NP न/AN परित्यजेत्/KP ।/PUNC कापुरुषवचनम्/NP एतत्/SN ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
स्थानम्/NP उत्सृज्य/KKS गच्छन्ति/KP सिंहाः/NP सत्पुरुषाः/NP  गजाः/NP ।/PUNC
तत्र/A एव/INTF निधनम्/NP यान्ति/KP काकाः/NP कापुरुषा/NP मृगाः/NP ॥/PUNC 171/PUNC ॥/PUNC
कः/SN वीरस्य/NP मनस्विनः/NP स्वविषयः/NP कः/SN  वा/AVK विदेशः/NP तथा/APY
यम्/SN देशम्/NP श्रयते/KP तम्/SN एव/INTF कुरुते/KP बाहुप्रतापार्जितम्/NP ।/PUNC
यत्/SN दंष्ट्रानखलाङ्गुलप्रहरणः/NV सिंहः/NP वनम्/NP गाहते/KP 
तस्मिन्/SN एव/INTF हतद्बिपेन्द्ररुधिरैः/NP तृष्णाम्/NP छिनति/KP आत्मनः/SN ॥/PUNC 172/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN  च/AVK -/PUNC
निपानम्/NP इव/ASD मण्डूकाः/NP सरः/NP पूर्णम्/NP इव/ASD अण्डजाः/NP ।/PUNC
सोद्योगम्/NV नरम्/NP आयान्ति/KP विवशाः/NV सर्वसंपदः/NP ॥/PUNC 173/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
सुखम्/NP आपतितम्/KP सेव्यम्/KKS दुःखम्/NP आपतितम्/KP तथा/APY ।/PUNC
चक्रवत्/KV परिवर्तन्ते/KP दुःखानि/NP च/APY सुखानि/NP च/APY ॥/PUNC 174/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
उत्साहसंपन्नम्/NV अदीर्घसूत्रम्/NV क्रियाविधिज्ञम्/NV व्यसनेषु/NP असक्तम्/KN ।/PUNC
शूरम्/NV कृतज्ञम्/NV दृढसौहृदम्/NV च/APY लक्ष्मीः/NP स्वयम्/SN याति/KP निवासहेतोः/NP ॥/PUNC 175/PUNC ॥/PUNC
विशेषतः/NP च/AVK -/PUNC
विना/AUP अपि/A अर्थैः/NP वीरः/NP स्पृशति/KP बहुमानोन्नतिपदम्/NP 
समायुक्तः/KKS अपि/A अर्थैः/NP परिभवपदम्/NP याति/KP कृपणः/NP ।/PUNC
स्वभावात्/NP उद्भूताम्/NP गुणसमुदयावाप्तिविषयाम्/NV
द्युतिम्/NP सैहीम्/NP किम्/AP श्वा/NP धृतकनकमालः/NP अपि/A लभेते/KP ॥/PUNC 176/PUNC ॥/PUNC
धनवान्/NP इति/AUD हि/A मदः/NP ते/SN किम्/AP गतविभवः/NP विषादम्/NP उपयासि/KP
करनिहतकन्दुकसमाः/NP पातोत्पाता/NP मनुष्याणाम्/NP ॥/PUNC 177/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC
अभ्रच्छाया/NP खलप्रीतिः/NP नवसस्यानि/NP योषितः/KP ।/PUNC
किंचित्कालोपभोग्यानि/KV यौवनानि/NP धनानि/NP च/APY ॥/PUNC 178/PUNC ॥/PUNC
अपि/A च/AVK सखे/NP -/PUNC
येन/SN शुक्लीकृता/NP हंसाः/NP शुकाः/NP च/APY हरितीकृताः/KN ।/PUNC
मयूराः/NP चित्रिता/NP येन/SN स/SNV ते/SN वृत्तिम्/NP विधास्यति/KP ॥/PUNC 180/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/A च/AVK –/PUNC सताम्/NP रहस्यम्/NP शृणुः/KP मित्र/NP ।/PUNC
जनयन्ति/KP अर्जने/NP दुःखम्/NP तापयन्ति/KP विपत्तिषु/NP ।/PUNC
मोहयन्ति/KP च/APY संपत्तौ/NP कथम्/AP अर्थाः/NP सुखावहाः/NV ॥/PUNC 181/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC
धर्मार्थम्/NP यस्य/SNV वित्तेहा/NP वरम्/NP तस्य/SNV निरीहता/NV ।/PUNC
प्रक्षालनात्/NP हि/A पङ्कस्य/NP दूरात्/NV अस्पर्शनम्/NV वरम्/NP ॥/PUNC 182/PUNC ॥/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
यथा/A हि/A आमिषम्/NP आकाशे/NP पक्षिभिः/NP श्वापदैः/NP भुवि/NP ।/PUNC
भक्ष्यते/KP सलिले/NP नक्रैः/NP तथा/APY सर्वत्र/A वित्तवान्/KN ॥/PUNC 183/PUNC ॥/PUNC
राजतः/NP सलिलात्/NP अग्नेः/NP च/APY उरतः/KN स्वजनात्/NP अपि/A ।/PUNC
भयम्/NP अर्थवताम्/KP नित्यम्/NP मृत्योः/NP प्राणभृताम्/NP इव/ASD ॥/PUNC 184/PUNC ॥/PUNC
तथा/A हि/AVK -/PUNC
जन्मनि/NP क्लेशबहुले/NP किम्/AP नु/A दुःखमतः/NP परम्/NV
इच्छासंपद्यतो/NP न/AN  अस्ति/KP यत्/SN च/APY इच्छा/NP न/AN निवर्तते/KP ॥/PUNC 185/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK भ्रातः/NP शृणु/KP -/PUNC
धनम्/NP तावत्/A असुलभम्/NV लब्धम्/NP कृच्छ्रेण/NP रक्ष्यते/KP ।/PUNC
लब्धनाशः/NP यथा/A मृत्युः/NP तस्मात्/SN एतत्/SN न/AN चिन्तयेत्/KP ॥/PUNC 186/PUNC ॥/PUNC
तृष्णाम्/NP च/APY इह/A परित्यज्य/KKS कः/SN दरिद्रः/NP कः/SN ईश्वरः/NP ।/PUNC
तस्याः/SN चेत्/A प्रसरः/NP दत्तः/KP दास्यम्/NP च/APY शिरसि/NP स्थितम्/KP ॥/PUNC 187/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC
यत्/SN यत्/DV एव/INTF हि/A वाञ्छेत/KP ततः/A वाञ्छानुवर्तते/KP ।/PUNC
प्राप्तः/KN एव/INTF अर्थतः/KN सः/SN अर्थः/NP यतः/A वाञ्छा/KN निवर्तते/KP ॥/PUNC 188/PUNC ॥/PUNC
किम्/SN बहुना/NP ।/PUNC मम/SN पक्षपातेन/NP मया/SN एव/INTF सह/AUP अत्र/A कालः/NP नीयताम्/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
आमरणान्ताः/NV प्रणयाः/NP कोपाः/NP तत्क्षणभङ्गुराः/NV ।/PUNC
परित्यागाः/NP च/APY निःसङ्गा/KV भवन्ति/KP हि/A महात्मनाम्/NP ॥/PUNC 189/PUNC ॥/PUNC
इति/AUD श्रुत्वा/KKS लघुपतनकः/NP ब्रूते/KN –/PUNC धन्यः/NP असि/KP मन्थर/NS सर्वदा/A श्लाघ्यगुणः/NP असि/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
सन्त/NP एव/INTF सताम्/NP नित्यम्/NV आपदुद्धरणक्षमाः/NP ।/PUNC
गजानाम्/NP पङ्कमग्नानाम्/NV गजा/NP एव/INTF धुरंधराः/NV ॥/PUNC 190/PUNC ॥/PUNC
श्लाघ्यः/NP स/SN एकः/SMK भुवि/NP मानवानाम्/NP स/SN उत्तमः/NV सत्पुरुषः/NP स/SN धन्यः/NP ।/PUNC
यस्य/SNV अर्थिनः/NP वा/AVK शरणगता/NP वा/AVK नाशाभिभङ्गात्/NP विमुखाः/KV प्रयान्ति/KP ॥/PUNC 191/PUNC ॥/PUNC
तत्/SN एवम्/AUD ते/SN स्वेच्छाहारविहारम्/NV कुर्वाणाः/NP संतुष्टाः/KV सुखम्/KV निवसन्ति/KP ।/PUNC
अथ/A कदाचित्/A चित्राङ्गनामा/NS मृगः/NP केन/SN अपि/A त्रासितः/KP तत्र/A आगत्य/KKS मिलितः/KP ।/PUNC ततः/A तत्पश्चात्/A आयान्तम्/KN  भयहेतुम्/NP आलोक्य/KKS मन्थरः/NS जलम्/NP प्रविष्टः/KN ।/PUNC मूषिकः/NP च/APY विवरम्/NP गतः/KN ।/PUNC काकः/NP अपि/A उड्डीय/KKS वृक्षाग्रम्/NP आरुढः/KKS ।/PUNC
ततः/A लघुपतनकेन/NS सुदूरम्/KV निरूप्य/KKS भयहेतुः/NP न/AN कः/AP अपि/A आयाति/KP इति/AUD आलोचितम्/KP ।/PUNC पश्चात्/A तद्वचनात्/NP आगत्य/KKS पुनः/A सर्वे/SN मिलित्वा/KKS तत्र/A एव/INTF उपविष्टाः/KKS ।/PUNC मन्थरेण/NS उक्तम्/KN -/PUNC भद्रम्/NP  !/PUNC मृग/NP स्वागतम्/KN ।/PUNC
स्वेच्छया/NV उदकाद्याहारः/NP अनुभूयताम्/KP ।/PUNC अत्र/A अवस्थानेन/NP वनम्/NP इदम्/SN सनाथीक्रियताम्/KP ।/PUNC चित्राङ्गः/NS ब्रूते/KN –/PUNC लुब्धकत्रासितः/NV अहम्/SN भवताम्/NP शरणम्/NP आगतः/KN ।/PUNC भवद्भिः/SN सह/AUP सख्यम्/NP इच्छामि/KP ।/PUNC हिरण्यकः/NS अवदत्/KP -/PUNC मित्र/NP तत्/SN तावत्/A अस्माभिः/SN सहायत्नेन/NP निष्पन्नम्/KN एव/INTF भवतः/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
औरसम्/NP कृतसंबन्धम्/NP तथा/APY वंशक्रमागतम्/NP ।/PUNC
रक्षितम्/KN व्यसनेभ्यः/NP च/APY मित्रम्/NP ज्ञेयम्/KN चतुर्विधम्/NV ॥/PUNC 192/PUNC  ॥/PUNC
तत्/SN अत्र/A भवता/SN स्वगृहनिर्विशेषम्/NP स्थीयताम्/KP ।/PUNC तत्/SN श्रुत्वा/KKS मृगः/NP सानन्दः/KV भूत्वा/KKS स्वेच्छाहारम्/KV  कृत्वा/KKS पानीयम्/NP पीत्वा/KKS जलासन्नतरुच्छायायाम्/KP उपविष्टः/KN ।/PUNC
अथ/A मन्थरेण/NS उक्तम्/KKS -/PUNC सखे/NP मृग/NP एतस्मिन्/SN निर्जने/NP वने/NP केन/SN त्रासितः/KN असि/KP ।/PUNC कदाचित्/SN किम्/AP व्याधाः/NP संचरन्ति/KP ।/PUNC मृगेण/NP उक्तम्/KKS -/PUNC 
अस्ति/KP कलिङ्गविषये/NP रुक्माङ्गदः/NP नाम/NP नरपतिः/NP ।/PUNC स/SN च/APY दिग्विजयव्यापारक्रमेण/NP आगत्य/KKS चन्द्रभागानदीतीरे/NP समावासितकटकः/NP वर्तते/KP ।/PUNC प्रातः/NP च/APY तेन/SN अत्र/A आगत्य/KKS कर्पूरसरः/NS समीपे/NP भवितव्यम्/KKS इति/AUD व्याधानाम्/NP मुखात्/NP किंवदन्ती/NP श्रूयते/KP ।/PUNC तत्/SN अत्र/A अपि/A प्रातः/NP अवस्थानम्/NP भयहेतुकम्/NP इति/AUD आलोच्य/KKS यथा/A अवसरकार्यम्/NP आरभ्यताम्/KP ।/PUNC तत्/SN श्रुत्वा/KKS कूर्मः/NP सभयम्/KV आह/KP –/PUNC ‘/PUNC जलाशयान्तरम्/NP  गच्छामि/KP ।’/PUNC काकमृगौ/NP अपि/A उक्तवन्तौ/KN –/PUNC एवम्/ASD अस्तु/KP ।/PUNC ततः/A हिरण्यकः/NS विहसि/KV आह/KP –/PUNC जलाशयान्तरे/NP प्राप्ते/KN मन्थरस्य/NS कुशलम्/NV ।/PUNC स्थले/NP गच्छतः/KN कः/AP प्रतीकारः/NP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
अम्भांसि/NP जलजन्तूनाम्/NP दुर्गम्/NV दुर्गनिवसिनाम्/NP ।/PUNC
स्वभूमिः/NP श्वापदादीनाम्/NP राज्ञाम्/NP मन्त्री/NP परम्/NV बलम्/NP ॥/PUNC 193/PUNC ॥/PUNC
सखे/NP लघुपतनक/NS अनेन/SNV उपदेशेन/NP तथा/APY भवितव्यम्/KN ।/PUNC
स्वयम्/SN वीक्ष्य/KKS यथा/A वध्वाः/NP पीडितम्/KN कुचकुड्मलम्/NP ।/PUNC
वणिक्पुत्रः/NP अभवदुःखी/NP त्वम्/SN तथा/APY एव/INTF भविष्यसि/KP ॥/PUNC 194/PUNC ॥/PUNC
ते/SN ऊचुः/KN –/PUNC कथम्/SN एतत्/SN ।/PUNC हिरण्यकः/NS कथयति/KP -/PUNC

कथा/NP -/PUNC 7/PUNC
 (/PUNC राजपुत्रवणिग्वधूकथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP कान्यकुब्जविषये/NP वीरसेनः/NS नाम/NP राजा/NP ।/PUNC तेन/SN वीरपुरनाम्नि/NP नगरे/NP तुङ्गबलः/NS नाम/NP राजपुत्रः/NP  भोगपतिः/NP कृतः/KN ।/PUNC स/SN च/APY महाधनः/NP तरुण/NP एकदा/A स्वनगरे/NP भ्राम्यन्/KN अतिप्रौढयौवनाम्/NP  लावण्यवतीम्/NP  नाम/NP वणिक्पुत्रवधूम्/NP आलोकयामास/NP ।/PUNC ततः/A स्वहर्म्यम्/NP गत्वा/KKS स्मराकुलमतिः/NP तस्याः/SNV कृते/KN दूतीम्/NP  प्रेषितवान्/KN ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
सन्मार्गे/NP तावत्/A आस्ते/KP प्रभवति/KP पुरुषः/NP तावत्/A इव/ASD इन्द्रियाणाम्/NP
लज्जाम्/NP तावत्/A विधत्ते/KP ,/PUNC विनयम्/NP अपि/A समालम्बते/KP तावत्/A एव/INTF ।/PUNC
भ्रूचापाकृष्टमुक्ताः/KN श्रवणपथगताः/KN नीलपक्ष्माण/NP एते/SN 
यावत्/A लीलावतीनाम्/NP न/AN हृदि/NP धृतिमुषः/NP दृष्टिबाणाः/NP पतन्ति/KP ॥/PUNC 195/PUNC ॥/PUNC
सा/SN अपि/A लावण्यवती/NS तदवलोकनक्षणात्/NP प्रभृति/KP स्मरशरप्रहारजर्जरितहृदया/NP तदेकचित्ताभवत्/KP ।/PUNC
तथा/A हि/AV उक्तम्/KN -/PUNC
असत्यम्/NP साहसम्/NP माया/NP मात्सर्यम्/NP च/APY अतिलुब्धता/KN ।/PUNC
निर्गुणत्वम्/NP अशौचत्वम्/NP स्त्रीणाम्/NP दोषाः/NP स्वभावजाः/NP ॥/PUNC 196/PUNC ॥/PUNC
अथ/A दूतीवचनम्/NP श्रुत्वा/KKS लावण्यवती/NS उवाच/KN–/PUNC अहम्/SN पतिव्रता/SNV कथम्/AP एतस्मिन्/SN अधर्मे/NP पतिलङ्घने/NP प्रवर्ते/KP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
सा/SN भार्या/NP या/SNV गृहे/NP दक्षा/NV सा/SNV भार्या/NP या/SNV प्रजावती/NV ।/PUNC
सा/SNV भार्या/NP या/SNV पतिप्राणा/NV सा/SN भार्या/NP या/SNV पतिव्रता/NV ॥/PUNC 197/PUNC ॥/PUNC
न/AN सा/SNV भार्या/NP इति/AUD वक्तव्या/KN यस्या/SNV भर्ता/NP न/AN तुष्यति/KP ।/PUNC
तुष्टे/NP भर्तरि/NP नारीणाम्/NP संतुष्टाः/NV सर्वदेवताः/NP ॥/PUNC 198/PUNC ॥/PUNC
ततः/A यत्/SN यत्/DV आदिशति/KP मे/SN प्राणेश्वरः/NP तत्/SN एव/INTF अहम्/SN अविचारितम्/KV करोमि/KP ।/PUNC दूती/NP उक्तम्/KN –/PUNC सत्यतमम्/NP एतत्/SNV ।/PUNC लावण्यवती/NS उवाच/KN -/PUNC ध्रुवम्/NV सत्यम्/NP एतत्/SNV ॥/PUNC ततः/A  दूतिकया/NP गत्वा/KKS तत्/SN तत्/DV सर्वम्/NV तुङ्गबलस्य/NS अग्रे/NV निवेदितम्/KN ।/PUNC
तत्/SN श्रुत्वा/KKS तुङ्गबलः/NS अब्रवीत्/KP –/PUNC  स्वामिना/NP आनीय/KKS समर्पयितव्या/KN इति/AUD ,/PUNC कथम्/AP एतत्/SN शक्यम्/NP ।/PUNC कुट्टनी/NS आह/KP –/PUNC उपायः/NP क्रियताम्/KN ।/PUNC
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC
उपायेन/NP हि/A यत्/SN शक्यम्/NP न/AN तत्/SV शक्यम्/NP पराक्रमैः/NP ।/PUNC
शृगालेन/NP हतः/KN हस्ती/NP गच्छता/KP पङ्कवर्त्मना/NP ॥/PUNC 199/PUNC ॥/PUNC
राजपुत्रः/NP पृच्छत/KN –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC सा/SN कथयति/KP  -/PUNC

कथा/NP 8/PUNC

 (/PUNC हस्तिधूर्तश्रृगालकथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP ब्रह्मारण्ये/NP कर्पूरतिलकः/NS नाम/NP हस्ती/NP ।/PUNC तम्/SN अवलोक्य/KKS सर्वे/SN शृगालाः/NP चिन्तयन्ति/KP स्म/KP –/PUNC यदि/A अयम्/SNV केन/AP अपि/A उपायेन/NP म्रियते/KP तदा/A अस्माकम्/SN एतत्/ देहेन/NP मासचतुष्टयस्य/NP भोजनम्/NP  भविष्यति/KP ।/PUNC
तत्र/A एकेन/SMKY वृद्धशृगालेन/NP प्रतिज्ञातम्/KN -/PUNC मया/SN  बुद्धिप्रभावात्/NV अस्य/SN मरणम्/NP साधयितव्यम्/KN ।/PUNC अनन्तरम्/A सः/SN वञ्चकः/NP कर्पूरतिलकसमीपम्/KV गत्वा/KKS साष्टाङ्गपातम्/KV  प्रणम्य/KKS उवाच/KN-/PUNC  देव/NP दृष्टिप्रसादम्/NP  कुरु/KP ।/PUNC हस्ती/NP ब्रूते/KN –/PUNC क/AP त्वम्/SN ।/PUNC कुतः/AP समायातः/KN।/PUNC सः/SN अवदत्/KP –/PUNC जम्बुकः/NP अहम्/SN ।/PUNC सर्वैः/SNV वनवासिभिः/NV पशुभिः/NP मिलित्वा/KKS भवत्सकाशम्/NP  प्रस्थापितः/KKS ।/PUNC यत्/A विना/A राज्ञा/NP अवस्थातुम्/KKS न/AN युक्तम्/KKS तत्/SN अत्र/A आटवीराज्ये/NP अभिषेक्तुम्/KKS  भवान्/SN सर्वस्वामिगुणोपेतः/NP  निरूपितः/KN ।/PUNC
यतः/AV-/PUNC
यः/SN कुलाभिजनाचारैः/NV अतिशुद्धः/NV प्रतापवान्/KN ।/PUNC
धार्मिकः/NV नीतिकुशलः/NV स/SN स्वामी/NP युज्यते/KP भुवि/NP ॥/PUNC 200/PUNC ॥/PUNC
अपरम्/SN  च/AVK -/PUNC
राजानम्/NP प्रथमम्/SMKP  विन्देत्/KP ततः/A भार्याम्/AN ततः/A धनम्/NP ।/PUNC
राजनि/NP असति/KP लोके/NP अस्मिन्/SNV कुतः/A भार्या/NP कुतः/A धनम्/NP ॥/PUNC 201/PUNC ॥/PUNC
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC
पर्जन्य/NP इव/ASD भूतानाम्/NP आधारः/NP पृथिवीपतिः/NP ।/PUNC
विकले/NP अपि/A हि/AVD पर्जन्ये/NP जीव्यते/KP न/AN तु/A भूपतौ/NP ॥/PUNC 202/PUNC ॥/PUNC
किम्/SN च/AVK -/PUNC
नियतविषयवर्ती/NP प्रायशः/NV दण्डयोगात्/NP -/PUNC
जगति/NP परवशे/NP अस्मिन्/SN दुर्लभः/NV साधुवृत्तः/NP ।/PUNC
कृशम्/NP अपि/A विकलम्/NP वा/AVK व्याधितम्/NP वा/AVK अधनम्/NP वा/APY
पतिम्/NP अपि/A कुलनारी/NP दण्डभीत्या/KV अभ्युपैति/KP ॥/PUNC 203/PUNC ॥/PUNC
तत्/SN यथा/A लग्नवेला/NP न/AN विचलति/KP तथा/APY कृत्वा/KKS सत्वरम्/NP आगम्यताम्/KP देवेन/NP ।/PUNC
इति/AUD उक्त्वा/KKS उत्थाय/KKS चलितः/KN।/PUNC ततः/A असौ/A राज्यलोभाकृष्टः/NV कर्पूरतिलकः/NS शृगालवर्त्मना/NP धावन्/KN महापङ्के/NP निमग्नः/KN ।/PUNC ततः/A तेन/SN हस्तिना/NP उक्तम्/KKS -/PUNC सखे/NP  शृगाल/NP किम्/AP अधुना/A विधेयम्/KP ।/PUNC पङ्के/NP निपतितः/KN अहम्/SN म्रिये/KP  ।/PUNC परावृत्य/KKS पश्य/KP ।/PUNC शृगालेन/NP विहस्य/KKS उक्तम्/KN –/PUNC देव/NP मम/SN पुच्छकावलम्बनम्/NP कृत्वा/KKS उत्तिष्ठ/KN ।/PUNC यत्/A मत्/SN विधस्य/NP वचसि/NP त्वया/SN प्रत्ययः/NP कृतः/KN तत्/SV अनुभूयताम्/KP अशरणम्/NP दुःखम्/NP ।/PUNC
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC
यदि/A सत्सङ्गरहितः/NP भविष्यसि/KP भविष्यसि/KP  ।/PUNC
तथा/AVK असज्जनगोष्ठीषु/NP पतिष्यसि/KP पतिष्यसि/DV ॥/PUNC 204/PUNC ॥/PUNC
ततः/A महापङ्के/NP निमग्नः/NV हस्ती/NP शृगालैः/NP भक्षितः/KN ।/PUNC अतः/AVD अहम्/SN ब्रवीमि/KP -/PUNC उपायेन/NP हि/A यत्/SN शक्यम्/NP इत्यादि/AUD ।/PUNC
ततः/A कुट्टिनी/NS उपदेशेन/NP तम्/SN चारुदत्तनामानम्/NP वणिक्पुत्रम्/NP सः/SN राजपुत्रः/NP सेवकम्/NP चकार/KP ।/PUNC ततः/A असौ/SN तेन/SN सर्वविश्वासकार्येषु/NP नियोजितः/KN ।/PUNC
एकदा/A तेन/SN राजपुत्रेण/NP स्नातानुलिप्तेन/KV कनकरत्नालंकारधारिणा/KV प्रोक्तम्/KN –/PUNC अद्य/A आरभ्य/KKS मासम्/NP एकम्/SMKY  गौरीव्रतम्/NP कर्तव्यम्/KN ।/PUNC
तत्/SN अत्र/A प्रतिरात्रम्/NP एकाम्/SMKY कुलीनाम्/NV युवतीम्/NP आनीय/KKS समर्पय/KKS ।/PUNC सा/SN मया/SN यथा/A उचितेन/KV विधिना/NV पूजयितव्या/KN ।/PUNC ततः/A स/SN चारुदत्तः/NS तथाविधाम्/NP  वयुवतीम्/NP आनीय/KKS समर्पयति/KP ।/PUNC
पश्चात्/A प्रच्छन्नः/KN सन्/A ?/PUNC किम्/AP अयम्/SN करोति/KP इति/AUD निरूपयति/PUNC ।/PUNC स/SN च/AVK तुङ्गबलः/NS ताम्/SNV युवतीम्/NP अस्पृशन्/KN एव/INTF दूरात्/NV वस्त्रालंकारगन्धचन्दनैः/KV संपूज्य/KKS रक्षकम्/NP दत्त्वा/KKS प्रस्थापयति/KP ।/PUNC अथ/A वणिक्पुत्रेण/NP तत्/SN दृष्ट्वा/KKS उपजातविश्वासेन/NP लोभाकृष्टमनसा/NP स्ववधूः/NP लावण्यवतीम्/NS समानीय/KV समर्पिता/KN ।/PUNC
स/SN च/AVK तुङ्गबलः/NS ताम्/SNV हृदयप्रियाम्/NV  लावण्यवतीम्/NS  विज्ञाय/KKS ससंभ्रमम्/KV उत्थाय/KKS निर्भरम्/KV आलिङ्ग्य/KKS निमीलिताक्षः/NP पर्यङ्के/NP तया/SN सह/AUP विललास/NP।/PUNC तत्/A अवलोक्य/KKS वणिक्पुत्रः/NP चित्रलिखितः/NV इव/ASD इतिकर्तव्यतामूढः/NV परम्/NV विषादम्/NV उपगतः/KN ।/PUNC अतः/AVK अहम्/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC स्वयम्/SN वीक्ष्य/KKS इत्यादि/AUD ।/PUNC
तथा/APY त्वया/SN अपि/A भवितव्यम्/KN  इति/AUD ।/PUNC तत्/SN हितवचनम्/NP अवधीर्य/KKS महता/NV भयेन/NP विमुग्ध/NP इव/ASD तम्/SN जलाशयम्/NP उत्सृज्य/KKS मन्थरः/NS चलितः/KN ।/PUNC ते/SN अपि/A हिरण्यकादयः/NS स्नेहात्/KV अनिष्टः/KN शङ्कमाना/NV मन्थरम्/NS अनुगच्छन्ति/KP ।/PUNC ततः/A स्थले/NP गच्छन्/KN केन/SN अपि/A व्याधेन/NP काननम्/NP पर्यटता/NP मन्थरः/NS प्राप्तः/KN ।/PUNC
प्राप्य/KKS च/APY तम्/SN गृहीत्वा/KKS उत्थाप्य/KKS धनुषि/NP बद्ध्वा/KKS भ्रमन्/KN क्लेशात्/KV क्षुत्पिपासाकुलः/KV स्वगृहाभिमुखः/KV चलितः/KV ।/PUNC अथ/A मृगवायसमूषिकाः/NP परम्/NV विषादम्/KV गच्छन्तः/KV तम्/SN अनुजग्मुः/KP ?/PUNC ।/PUNC
ततः/A हिरण्यकः/NS विलपति/KP -/PUNC
एकस्य/SMKY दुःखस्य/NP न/AN यावत्/A अन्तम्/A 
गच्छामि/KP अहम्/SN पारमिवर्णवस्य/NP ।/PUNC
तौ/SN अद्बितीयम्/NV समुपस्थितम्/NP मे/SN 
छिद्रेषु/NP अनर्था/KV बहुलीभवन्ति/KP ॥/PUNC 205/PUNC ॥/PUNC
स्वाभाविकम्/NP तु/A यत्/SN मित्रम्/NP भाग्येन/KV एव/INTF अभिजायते/KP ।/PUNC
तत्/A अकृत्रिमसौहार्दम्/NV आपत्सु/NP अपि/A न/AN मुञ्चति/KP ॥/PUNC 206/PUNC ॥/PUNC
न/AN मातरि/NP न/AN दारेषु/NP न/AN सोदर्ये/NP न/AN च/APY आत्मजे/NP ।/PUNC
विश्वासः/NP तादृशः/ASD पुंसाम्/NP यादृक्/A मित्रे/NP स्वभावजे/NV ॥/PUNC 207/PUNC ॥/PUNC
इति/AUD मुहुः/KV विचिन्त्य/KKS अहो/ABS दुर्दैवम्/NP
यतः/AVK -/PUNC
स्वकर्मसंतानविचेष्टितानि/NP कालान्तरावर्तिशुभाशुभानि/NP ।/PUNC
इह/A एव/INTF दृष्टानि/KP मया/SN एव/INTF तानि/SNV  जन्मन्तराणि/NP इव/ASD दशअन्तराणि/NP ॥/PUNC 208/PUNC ॥/PUNC
अथवा/A इत्थम्/A एव/INTF एतत्/SN  -/PUNC
कायः/NP संनिहितापायः/NV संपदः/NP पदम्/NP आपदाम्/NV ।/PUNC
समागमाः/NP सापगमाः/NV सर्वम्/SN उत्पादि/NP भङ्गुरम्/NV ॥/PUNC 209/PUNC ॥/PUNC
पुनः/A विमृश्य/KKS आह/KP -/PUNC
शोकारातिभयत्राणम्/NV प्रीतिविश्रम्भभाजनम्/NV ।/PUNC
केन/AP रत्नम्/NP इदम्/SNV सृष्टम्/NV मित्रम्/NP इति/AUD अक्षरद्बयम्/NV ॥/PUNC 210/PUNC ॥/PUNC
किम्/A च/AVK -/PUNC
मित्रम्/NP प्रीतिरसायनम्/NV नयनयोः/NP आनन्दनम्/NP चेतसः/NP
पात्रम्/NP यत्/SSN सुखदुःखयोः/NP सह/AUP भवेत्/KP मित्रेण/NP तत्/SSN दुर्लभम्/NV |/PUNC
ये/SN च/AVK अन्ये/SNV सुहृदः/NV समृद्धिसमये/NV द्रव्याभिलाषाकुलाः/NP -/PUNC
ते/SNV सर्वत्र/A मिलन्ति/KP तत्/A तु/AVD अनिकषग्रावा/NP तु/A तेषाम्/SNV विपत्/NP ॥/PUNC 211/PUNC ॥/PUNC
इति/AUD बहु/KV विलप्य/KKS हिरण्यकः/NS चित्राङ्गलघुपतनकौ/NS आह/KP –/PUNC यावत्/AVK अयम्/SNV व्याधः/NP वनात्/NP न/AN  निःसरति/KP तावत्/AVK मन्थरम्/NS मोचयितुम्/KKS यत्नः/KN क्रियताम्/KP ।/PUNC तौ/SN ऊचतुः/KP – /PUNC सत्वरम्/NV कार्यम्/NP उच्यताम्/KP ।/PUNC
हिरण्यकः/NS ब्रूते/KN -/PUNC चित्राङ्गः/NS जलसमीपम्/KV गत्वा/KKS मृतम्/NP इव/ASD आत्मानम्/NP दर्शयतु/KP ।/PUNC काकः/NP च/AVK तस्य/SNV उपरि/A स्थित्वा/KKS चञ्च्वा/NP किम्/AP अपि/A विलिखतु/KP ।/PUNC नूनम्/A अनेन/SNV लुब्धकेन/NS तत्र/A कच्छपम्/NP  परित्यज्य/KKS मृगमांसार्थिना/NP सत्वरम्/NV  गन्तव्यम्/KN ।/PUNC ततः/A अहम्/SN मन्थरस्य/NS बन्धनम्/NP  छेत्स्यामि/KP ।/PUNC संनिहिते/NV लुब्धके/NS भवद्भ्याम्/SN पलायितव्यम्/KN ।/PUNC चित्राङ्गलघुपतनकाभ्याम्/NS शीघ्रम्/KV गत्वा/KKS तथा/APY अनुष्ठिते/KN सति/KP स/SN व्याधः/NP श्रान्तः/NP पानीयम्/NP पीत्वा/KKS तरोधस्तात्/NP उपविष्टः/KN तथाविधम् /NV मृगम्/NP अपश्यत्/KP ।/PUNC
ततः/A कर्तरिकाम्/KV आदाय/KKS प्रहृष्टमना/NV मृगान्तिकम्/NP चलितः/KP ।/PUNC तत्र/A अन्तरे/A हिरण्यकेन/NS आगत्य/KKS मन्थरस्य/NS बन्धनम्/NP छिन्नम्/KN ।/PUNC
स/SN कूर्मः/NP सत्वरम्/NV जलाशयम्/NP प्रविवेश/KP ।/PUNC स/SN मृगः/NP आसन्नम्/KN तम्/SN व्याधम्/NP विलोक्य/KKS उत्थाय/KSS पलायितः/KN ।/PUNC प्रति/A आवृत्य/KKS लुब्धकः/NS यावत्/A तरुतलम्/NP आयाति/KP तावत्/A कूर्मम्/NP अपश्यन्/KP अचिन्तयत्/KP –/PUNC  उचितम्/KN एव/INTF एतत्/SN मम/SN असमीक्ष्यकारिणः/NP ।/PUNC
यतः/AVK -/PUNC
यः/SNV ध्रुवाणि/NP परित्यज्य/KKS अध्रुवाणि/NP निषेवते/KP ।/PUNC
ध्रुवाणि/NP तस्य/SN नश्यन्ति/KP अध्रुवम्/NP नष्टम्/KN एव/INTF हि/A ॥/PUNC 212/PUNC ॥/PUNC
ततः/SN असौ/SNV स्वकर्मवशात्/NP निराः/NP कटकम्/NP प्रविष्टः/KKS ।/PUNC मन्थरादयः/NP  च/APY सर्वै/SN त्यक्तापदः/NP स्वस्थानम्/NP  गत्वा/KKS तथा/APY सुखम्/NV अस्थिताः/KP ॥/PUNC
अथ/A राजपुत्रैः/NP सानन्दम्/KV उक्तम्/KP –/PUNC सर्वम्/NV श्रुतवन्तः/KV सुखिनः/NV वयम्/SN ।/PUNC सिद्धम् /NP नः/SN समीहितम्/KP ।/PUNC विष्णुशर्मा/NS उवाच/KN -/PUNC
एतावता/SNV भवताम्/SN अभिलषितम्/NP संपन्नम्/KN ।/PUNC
अपरम्/SN अपि/A इदम्/SN अस्तु/KP -/PUNC
मित्रम्/NP प्राप्नुत/KN */PUNC */PUNC सज्जनाः/NP  जनपदैः/NP लक्ष्मीः/NP समालम्ब्यताम्/KP 
भूपालाः/NP परिपालयन्तु/KP वसुधाम्/NP शश्वत्/NP स्वधर्मे/NP स्थिताः/KN ।/PUNC
आस्ताम्/KP मानसतुष्टये/NP सुकृतिनाम्/NP  नीतिः/NP नवोढा/NV इव/ASD वः/SN
कल्याणम्/KV कुरुताम्/KP जनस्य/NP भगवान्/NP चन्द्रार्धचूडामणिः/NP ॥/PUNC 213/PUNC ॥/PUNC

इति/AUD हितोपदेशे/NS मित्रलाभः/NS नाम/NP प्रथमः/SMKY कथासंग्रहः/NP समाप्तः/KP ।/PUNC

हितोपदेशः/NP
सुहृद्भेदः/NS –/PUNC 2/PUNC अथ/A राजपुत्राः/NP ऊचुः/KP -/PUNC आर्य/NP ।/PUNC मित्रलाभः/NS श्रुतः/KN तावत्/SN अस्माभिः/SN ।/PUNC इदानीम्/A सुहृद्भेदम्/SN  श्रोतुम्/KKS इच्छामः/KP ।/PUNC 
विष्णुशर्मा/NS उवाच/KP –/PUNC सुहृद्भेदम्/SN तावत्/A शृणुतः/KN
यस्य/SN अयम्/SN आद्यः/NV श्लोकः/NP -/PUNC 
वर्धमानः/NV महास्नेहः/NP मृगेन्द्रवृषयोः/NP वने/NP ।/PUNC 
पिशुनेन/NV अतिलुब्धेन/NV जम्बुकेन/NP विनाशितः/KN ॥/PUNC 1/PUNC ॥/PUNC 
राजपुत्रैः/NP उक्तम्/KN –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC विष्णुशर्मा/NS कथयति/KP -/PUNC 

कथा/NP 1/PUNC 

 (/PUNC वृषभ/NP -/PUNC सिंह/NP -/PUNC शृगाल/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP दक्षिणापथे/NP सुवर्णवती/NS नाम/A नगरी/NP ।/PUNC तत्र/A वर्धमानः/NS  नाम/A वणिक्/NP निवसति/KP ।/PUNC तस्य/SN प्रचुरे/NV अपि/A वित्ते/NP अपरान्/SNV बन्धून्/NP अतिसमृद्धान्/NV अवलोक्य/KKS पुनः/A अर्थवृद्धिः/NP करणीया/KP इति/AUD मतिः/NP बभूव/KP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
अधः/A अधः/DV पश्यतः/KP कस्य/SN महिमा/NP न/AN उपचीयते/KP ।/PUNC 
उपरि/A उपरि/DV पश्यन्तः/KP सर्व/SN एव/INTF दरिद्रति/KP ॥/PUNC 2/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/APY -/PUNC 
ब्रह्महा/NV अपि/A नरः/NP पूज्यः/NV  यस्य/SN अस्ति/KP विपुलम्/NV धनम्/NP ।/PUNC 
शशिनः/NP तुल्यवंशः/NV अपि/A निर्धनः/NP परिभूयते/KP ॥/PUNC 3/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK-/PUNC 
अव्यवसायिनम्/NP अलसम्/NP दैवपरम्/NP साहसात्/NP च/APY परिहीणम्/NP ।/PUNC च/AVK
प्रमदा/NP इव/SD हि/A वृद्धपतिम्/NP न/AN इच्छति/KP उपगूहितुम्/KKS लक्ष्मीः/NP ॥/PUNC 4/PUNC ॥/PUNC 
अपि/A च/AVK -/PUNC
आलस्यम्/NP स्त्रीसेवा/NP सरोगता/NP जन्मभूमिवात्सल्यम्/NP ।/PUNC 
संतोषः/NP भीरुत्वम्/NP षट्/SMK व्याघाताः/NP महत्त्वस्य/KP ॥/PUNC 5/PUNC ॥/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC
संपदा/NP सुस्थितम्मन्यः/NP भवति/KP स्वल्पया/NV अपि/A यः/SN ।/PUNC 
कृतकृत्यः/NV विधिः/NP मन्ये/KP न/AN वर्धयति/KP तस्य/SN ताम्/SN ॥/PUNC 6/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC
निरुत्साहम्/NV निरानन्दम्/NV निर्वीर्यम्/NV अरिनन्दनम्/NV ।/PUNC 
मा/AN स्म/A सीमन्तिनी/NP काचित्/SN जनयेत्/KP पुत्रम्/NP ईदृशम्/A ॥/PUNC 7/PUNC ॥/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC
अलब्धम्/KN च/APY एव/INTF लिप्सेत/KP लब्धम्/KN रक्षेत्/KP अवक्षया/NP ।/PUNC 
रक्षितम्/KN वर्धयेत्/KP सम्यक्/A वृद्धम्/KN  तीर्थेषु/NP निक्षिपेत्/KP ॥/PUNC 8/PUNC ॥/PUNC 
यतः/A अलब्धम्/KN अनिच्छतः/NP अनुद्योगात्/NP अर्थयोगात्/NP अर्थाप्राप्तिः/NP एव/INTF ।/PUNC लब्धस्य/NV अपि/A अरक्षितस्य/NV निधेः/NP अपि/A स्वयम्/SN  विनाशः/NP ।/PUNC अपि/A च ।/PUNC अवर्धमानः/NV च/AVKअर्थः/NP काले/NP स्वल्पव्ययः/NV अपि/A अञ्जनवत्/NP क्षयम्/NP इति/AUD ।/PUNC अनुपभुज्यमानः/NV च/APY निष्प्रयोजन/NV एव/INTF सः/SN ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC 
धनेन/NP किम्/AP यः/SN न/AN ददाति/KP न/AN अश्नुते/KP
बलेन/NP किम्/AP यः/SN च/APY रिपून्/NP न/AN बाधते/KP ।/PUNC 
श्रुतेन/NP किम्/AP यः/SN न/AN च/APY धर्मम्/NP आचरेत्/KP 
किम्/AP आत्मना/SN यः/SN  न/AN जितेन्द्रियः/NP भवेत्/KP ॥/PUNC 9/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
अञ्जनस्य/NP क्षयम्/NP दृष्ट्वा/KKS वल्मीकस्य/NP च/APY संचयम्/NP ।/PUNC 
अवन्ध्यम्/NV दिवसम्/NP कुर्यात्/KP दानाध्ययनकर्मसु/NP ॥/PUNC 10/PUNC ॥/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC
जलबिन्दुनिपातेन/NP क्रमशः/A पूर्यते/KP घटः/NP ।/PUNC 
स/SN हेतुः/NP सर्वविद्यानाम्/NP धर्मस्य/NP च/APY धनस्य/NP च/APY ॥/PUNC 11/PUNC ॥/PUNC 
दानोपभोगरहिता/NV दिवसा/NP यस्य/SN यान्ति/KP वै/A ।/PUNC 
स/SN कर्मकारभस्त्रा/NP इव/ASD श्वसन्/KNV अपि/A न/AN जीवति/KP ॥/PUNC 12/PUNC ॥/PUNC 
इति/AUD संचिन्त्य/KKS नन्दकसंजीवकनामानौ/NP वृषभौ/NP धुरि/NP नियोज्य/KKS शकटम्/NP  नानाविधद्रव्यपूर्णम्/NV कृत्वा/KKS वाणिज्येन/NP गतः/KN कश्मीरम्/NS प्रति/AUP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC
कः/AP अतिभारः/NP समर्थानाम्/NP किम्/AP दूरम्/NP व्यवसायिनाम्/NP ।/PUNC 
कः/AP विदेशः/NP सविद्यानाम्/NP कः/SN परः/NP प्रियवादिनाम्/NP ॥/PUNC 13/PUNC ॥/PUNC 
अथ/A गच्छतः/KNV तस्य/SN सुदुर्गनाम्नि/NP महारण्ये/NP संजीवकः/NS भग्नजानुः/NV निपतितः/KN ।/PUNC 
तम्/SN आलोक्य/KKS वर्धमानः/NS अचिन्तयत्/KP -/PUNC 
करोतु/KP नाम/A नीतिज्ञः/NP व्यवसायम्/NP इतः/A ततः/A ।/PUNC 
फलम्/NP पुनः/A तदेव/SN अस्य/SN यत्/SN विधेः/NP मनसि/NP स्थितम्/KN ॥/PUNC 14/PUNC ॥/PUNC 
किंतु/AVK -/PUNC 
विस्मयः/NP सर्वथा/A हेयः/KN प्रत्यूहः/NP सर्वकर्मणाम्/NP ।/PUNC 
तस्मात्/SN विस्मयम्/NP उत्सृज्य/KKS साध्ये/NP सिद्धिः/NP विधीयताम्/KP ॥/PUNC 15/PUNC ॥/PUNC 
इति/AUD संचिन्त्य/KKS संजीवकम्/NS  तत्र/A परित्यज्य/KKS वर्धमानः/NS पुनः/A स्वयम्/SN धर्मपुरम्/NS नाम/NP नगरम्/NP गत्वा/KKS महाकायम्/NV अन्यम्/SN वृषभम्/NP एकम्/SMKY समानीय/KKS धुरि/NP नियोज्य/KKS चलितः/KN ।/PUNC 
ततः/A संजीवकः/NS अपि/A कथङ्कथमपि/A खुरत्रये/NP भारम्/NP कृत्वा/KKS उत्थितः/KN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC
निमग्नस्य/KN पयोराशौ/NP पर्वतात्/NP पतितस्य/KN च/APY ।/PUNC 
तक्षकेण/NP अपि/A दष्टस्य/KN आयुः/NP मर्माणि/NP रक्षति/KP ॥/PUNC 16/PUNC ॥/PUNC 
न/AN अकाले/NP म्रियते/KP जन्तुः/NP विद्धः/KN शरशतैः/NP अपि/A ।/PUNC 
कुशाग्रेण/NP अपि/A संस्पृष्टः/KN प्राप्तकालः/NP न/AN जीवति/KP ॥/PUNC 17/PUNC ॥/PUNC 
अरक्षितम्/NP तिष्ठति/KP दैवरक्षितम्/NP  
सुरक्षितम्/NP दैवहतम्/NV विनश्यति/KP ।/PUNC 
जीवति/KP अनाथः/NV अपि/A वने/NP विसर्जितः/KN
कृतप्रयत्नः/NP अपि/A गृहे/NP न/AN जीवति/KP ॥/PUNC 18/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A दिनेषु/NP गच्छत्सु/KNV संजीवकः/NS स्वेच्छाहारविहारम्/NP कृत्वा/KKS अरण्यम्/NP भ्राम्यन्/KNV हृष्टपुष्टाङ्गः/NV बलवत्/NV ननाद/KP ।/PUNC तस्मिन्/SN वने/NP पिङ्गलकनामा/NP सिंहः/NP स्वभुजोपार्जितराज्यसुखम्/NP अनुभवन्/KNV निवसति/KP ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC 
न/AN अभिषेकः/NP न/AN संस्कारः/NP सिंहस्य/NP क्रियते/KP मृगैः/NP ।/PUNC 
विक्रमार्जितराज्यस्य/NP स्वयम्/SN एव/INTF मृगेन्द्रता/NP ॥/PUNC 19/PUNC ॥/PUNC 
स/SN च/AVK एकदा/A पिपासाकुलितः/NP पानीयम्/NP पातुम्/KKS  यमुनाकच्छम्/NP अगच्छत्/KP ।/PUNC तेन/SN च/AVK तत्र/A सिंहेन/NP अननुभूतपूर्वकम्/NV अकालघनगर्जितम्/KN इव/SD संजीवकनर्दितम्/NP अश्रावि/KP ।/PUNC तत्/SN श्रुत्वा/KKS पानीयम्/NP अपीत्वा/KKS सचकितः/NV परिवृत्य/KKS स्वस्थानम्/NP आगत्य/KKS किम्/AP इदम्/SN इति/AUD आलोचयन्/KNV तूष्णीम्/NP  स्थितः/KN ।/PUNC सः/SN  च/AVK तथाविधः/KV करटकदमनकाभ्याम्/NS अस्य/SN मन्त्रिपुत्राभ्याम्/NP  शृगालाभ्याम्/NP दृष्टः/KN ।/PUNC तम्/SN तथाविधम्/KV दृष्ट्वा/KKS दमनकः/NS करटकम्/NS आह/KP -/PUNC 
सखे/NP करटक/NS किम्/AP इति/AUD अयम्/SN उदकार्थी/NV स्वामी/NP पानीयम्/NP अपीत्वा/KKS सचकितः/NV  मन्दम्/KV मन्दम्/DV अवतिष्ठते/KP ।/PUNC करटकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC मित्र/NP दमनक/NS ।/PUNC अस्मत्/SN मतेन/NP अस्य/SN सेवा/NP एव/INTF न/AN क्रियते/KP ।/PUNC यदि/A तथा/A भवति/KP तर्हि/A किम्/AP अनेन/SN स्वामिचेष्टानिरुपणेन/NP अस्माकम्/SN ।/PUNC यतः/A अनेन/SN राज्ञा/NP विना/AU अपराधेन/NP चिरम्/A अवधीरिताभ्याम्/NV आवाभ्याम्/SN  महत्/NV दुःखम्/NP अनुभूतम्/KN ।/PUNC 
सेवया/NP धनम्/NP इच्छद्भिः/KNV सेवकैः/NP पश्य/KP यत्कृतम्/KN ।/PUNC 
स्वातन्त्र्यम्/NP यत्/SN शरीरस्य/NP मूढैः/KN तत्/SN अपि/A हारितम्/KN ॥/PUNC 20/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC 
शीतवातातपक्लेशान्/NP सहन्ते/KP यान्/SN पराश्रिताः/KN ।/PUNC 
तत्/SN अंशेन/NP अपि/A मेधावी/NP तपः/NP तप्त्वा/KKS सुखी/NP भवेत्/KP ॥/PUNC 21/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
एतावत्/SN जन्मसाफल्यम्/NP यत्/SN अनायत्तवृत्तिता/NP ।/PUNC 
ये/SN पराधीनताम्/NP याताः/KN ते/SN वै/A जीवन्ति/KP के/SN मृताः/KN ॥/PUNC 22/PUNC ॥/PUNC 

अपरम्/SN च/AVK -/PUNC 
एहि/KP गच्छ/KP पत/KP उत्तिष्ठ/KP वद/KP मौनम्/NP समाचर/KP ।/PUNC 
एवम्/ASD आशाग्रहग्रस्तैः/NV क्रीडन्ति/KP धनिनः/NP अर्थिभिः/NP ॥/PUNC 23/PUNC ॥/PUNC 
किञ्च/AVK-/PUNC 
अबुधैः/NP अर्थलाभाय/NP पण्यस्त्रीभिः/NP इव/SD स्वयम्/SN ।/PUNC 
आत्मा/NP संस्कृत्य/KKS संस्कृत्य/KKS/DV परोपकरणीकृतः/KN ॥/PUNC 24/PUNC ॥/PUNC 
किम्/AP च/AVK -/PUNC 
या/SN प्रकृत्या/NP एव/INTF चपला/NP निपतति/KP अशुचौ/NP अपि/A ।/PUNC 
स्वामिनः/NP बहुमन्यन्ते/KP दृष्टिम्/NP  ताम्/SN अपि/A सेवकाः/NP ॥/PUNC 25/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC 
मौनात्/NP मूर्खः/NP प्रवचनपटुः/NP वातुलः/NP जल्पकः/NP वा/A 
क्षान्त्या/NP भीरुः/NP यदि/A न/AN सहते/KP प्रायशः/A न/AN अभिजातः/KN ।/PUNC 
धृष्टः/KN पार्श्वे/NP वसति/KN नियतम्/KV दूरतः/A च/APY अप्रगल्भः/NP ।/PUNC 
सेवाधर्मः/NP परमगहनः/NV योगिनाम्/NP अपि/A अगम्यः/NV ॥/PUNC 26/PUNC ॥/PUNC 
विशेषतः/NP च/AVK -/PUNC 
प्रणमति/KP उन्नतिहेतोः/NP जीवतहेतोः/NP विमुञ्चति/KP प्राणान्/NP ।/PUNC 
दुःखीयति/KP सुखहेतोः/NP कः/AP मूढः/NP सेवकात्/NP अन्यः/SN ॥/PUNC 27/PUNC ॥/PUNC 
दमनकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC मित्र/NP सर्वथा/A मनसा/NP अपि/A न/AN एतत्/SN कर्त्तव्यम्/KN ।/PUNC यतः/A -/PUNC 
कथम्/AN नाम/A न/AN सेव्यन्ते/KP यत्नतः/NP परमेश्वराः/NP ।/PUNC 
अचिरेण/A एव/INTF ये/SN तुष्टाः/KN पूरयन्ति/KP मनोरथान्/NP ॥/PUNC 28/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK पश्य/KP -/PUNC 
कुतः/AP सेवाविहीनानाम्/NP चामरोद्धूतसंपदः/NP ।/PUNC 
उद्दण्डधवलच्छत्रम्/NP वाजिवारणवाहिनी/NP ॥/PUNC 29/PUNC ॥/PUNC 
करटकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC तथापि/AVK किम्/AP अनेन/SN अस्माकम्/SN  व्यापारेण/NP ।/PUNC 
यतः/A अव्यापारेषु/NP व्यापारः/NP सर्वथा/A परिहरणीयः/NV ।/PUNC 
पश्य/KP -/PUNC 
अव्यापारेषु/NP व्यापारम्/NP यः/SN नरः/NP कर्तुम्/KKS इच्छति/KP ।/PUNC 
स/SN भूमौ/NP निहतः/KN शेते/KP कीलोत्पाटी/NV इव/SD वानरः/NP ॥/PUNC 30/PUNC ॥/PUNC 
दमनकः/NS पृच्छति/KP कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC करटकः/NS कथयति/K-/PUNC 

कथा/NP 1/PUNC 

(/PUNC कीलोत्पाटिवानरकथा/NP )/PUNC
 
अस्ति/KP मगधदेशे/NP धर्मारण्यसंनिहितवसुधायाम्/NP  शुभदत्तनाम्ना/NP कायस्थेन/NP विहारः/NP कर्तुम्/KKS आरब्धः/KN ।/PUNC तत्र/A करपत्रदार्यमाणैकस्तम्भस्य/NP कियत्/A दूरस्फाटितस्य/NP काष्ठखण्डद्बयमध्ये/NP कीलकम्/NP निधाय/KKS सूत्रधारेण/NP धृतम्/KN ।/PUNC 
तत्र/A बलवान्/NV वानरयूथः/NP क्रीडन्/KNV आगतः/KN ।/PUNC एकः/SN वानरः/NP कालप्रेरित/KN इव/SD तम्/SN कीलकम्/NP हस्ताभ्याम्/NP  धृत्वा/KKS उपविष्टः/KN ।/PUNC तत्र/A तस्य/SN मुष्कद्बयम्/NP  लम्बमानम्/NV काष्ठखण्डद्बयाभ्यन्तरे/NP प्रविष्टम्/KN ।/PUNC 
अनन्तरम्/A सः/SN च/AVKसहजचपलतया/NP महता/NV प्रयत्नेन/NP तम्/SN कीलकम्/NP आकृष्टवान्/KN ।/PUNC आकृष्टे/KN च/AVK कीलके/NP चूर्णिताण्डद्वयः/NP पञ्चत्वम्/NP गतः/KN ।/PUNC 
अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP -/PUNC अव्यापारेषु/NP व्यापारम्/NP इत्यादि/AUD ।/PUNC दमनकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC तथापि/AVK स्वामिचेष्टानिरुपणम्/NP सेवकेन/NP अवश्यम्/KN करणीयम्/KN ।/PUNC करटकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC सर्वस्मिन्/SN अधिकारे/NP य/SN एव/INTF नियुक्तः/KN प्रधानमन्त्री/NP सः/SN  करोतु/KP ।/PUNC यतः/A अनुजीविन/NP पराधिकारचर्चा/NP सर्वथा/A न/AN कर्तव्या/KN ।/PUNC 
पश्य/KP -/PUNC 
पराधिकारचर्चाम्/NP यः/SN कुर्यात्/KP स्वामिहितेच्छया/NP ।/PUNC 
सविषीदति/KP चीत्कारात्/NP गर्दभः/NP ताडितः/KN यथा/A ॥/PUNC 31/PUNC ॥/PUNC 
दमनकः/NS पृच्छति/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC करटकः/NS ब्रूते/PUNC -/PUNC
 
कथा/NP 3/PUNC 

(/PUNC चीत्कारिगर्दभकथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP वाराणस्याम्/NS  कर्पूरपटकः/NS  नाम/A रजकः/NP ।/PUNC स/SN च/AVK एकदा/A अभिनववयस्कया/NV वध्वा/NP सह/AUP चिरम्/A  केलिम्/NP कृत्वा/KKS निर्भरम्/KV आलिङ्ग्य/KKS प्रसुप्तः/KN ।/PUNC तत्/SN अनन्तरम्/A तत्/SN गृहद्रव्याणि/NP हर्तुम्/KKS चौरः/NP प्रविष्टः/KN ।/PUNC तस्य/SN प्राङ्गणे/NP गर्दभः/NP बद्धः/KN तिष्ठति/KP ,/PUNC कुक्कुरः/NP च/APY उपविष्टः/KN अस्ति/KP ।/PUNC अथ/A गर्दभः/NP श्वानम्/NP आह/KP -/PUNC सखे/NP भवतः/SN तावत्/A अयम्/SN व्यापारः/NP ।/PUNC तत्/SN किम्/AP इति/AUD त्वम्/SN उच्चैः/KV शब्दम्/NP कृत्वा/KKS स्वामिनम्/NP  न/AN जागरयसि/KP ।/PUNC कुक्कुरः/NP ब्रूते/KP -/PUNC भद्र/NP !/PUNC मम/SN नियोगस्य/NP चर्चा/NP त्वया/SN न/AN कर्तव्या/KN ।/PUNC त्वम्/SN एव/INTF किम्/AP न/AN जानासि/KP यथा/A तस्य/SN अहर्निशम्/NP  गृहरक्षाम्/NP करोमि/KP ।/PUNC यतः/A अयम्/SN चिरात्/A निर्वृतः/KN  मम/SN उपयोगम्/NP न/AN जानाति/KP ।/PUNC तेन/SN अधुना/A अपि/A मम/SN आहारदाने/NP मन्दादरः/NP ।/PUNC यतः/AVK विना/AUP विधुरदर्शनम्/NP  स्वामिनः/NP उपजीविषु/NP मन्दादरा/NV भवन्ति/KP ।/PUNC 
गर्दभः/NP ब्रूते/KP -/PUNC शृणु/KP रे/ASMB बर्बर/NP ।/PUNC 
याचते/KP कार्यकाले/NP यः/SN सः/SN किंभृत्य/NP-/PUNC सः/SN किंसुहृत्/NP ।/PUNC 
कुक्कुरः/NP ब्रूते/KP -/PUNC शृणु/KP तावत्/A ।/PUNC 
भृत्यान्/NP संभाषयेत्/KP यः/SN तु/A कार्यकालम्/NP स/SN किंप्रभुः/NP ॥/PUNC 32/PUNC ॥/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
आश्रितानाम्/KN भृतौ/NP स्वामिसेवायाम्/NP धर्मसेवने/NP ।/PUNC 
पुत्रस्य/NP उत्पादने/NP च/APY एव/INTF न/AN सन्ति/KP प्रतिहस्तकाः/NP ॥/PUNC 33/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A गर्दभः/NP सकोपम्/KV आह/KP -/PUNC अरे/ASMB दुष्टमते/NP पापीयान्/NV त्वम्/SN यत्/SN विपत्तौ/NP स्वामिकार्योपेक्षाम्/NP  करोषि/KP ।/PUNC भवतु/KP तावत्/A ,/PUNC यथा/A स्वामी/NP जागरिष्यति/KP तत्/SN मया/SN कर्तव्यम्/KN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
पृष्ठतः/NP सेवयेत्/KP अर्कम्/NP  जठरेण/NP हुताशनम्/NP ।/PUNC 
स्वामिनम्/NP सर्वभावेन/NP परलोकममायया/NP ॥/PUNC 34/PUNC ॥/PUNC 
इति/AUD उक्त्वा/KKS उच्चैः/KV चीत्कारशब्दम्/NP  कृतवान्/KP ।/PUNC ततः/A सः/SN  रजकः/NP तेन/SN चीत्कारेण/NP प्रबुद्धः/KN निद्राभङ्गकोपात्/NP उत्थाय/KKS गर्दभम्/NP लगुडेन/NP ताडयामास/KP ।/PUNC 
अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP -/PUNC पराधिकारचर्चाम्/NP इत्यादि/AUD ।/PUNC पश्य/KP ।/PUNC पशूनाम्/NP अन्वेषणम्/NP एव/INTF अस्मत्/SN नियोगः/NP ।/PUNC स्वनियोगचर्चा/NP क्रियताम्/KP ।/PUNC (/PUNC विमृश्य/KKS )/PUNC किंतु/A अद्य/A तया/SN चर्चया/NP न/AN प्रयोजनम्/NP ।/PUNC 
यत्/SN आवयोः/SN भक्षितशेष/NV आहारः/NP प्रचुरः/NV अस्ति/KP ।/PUNC दमनकः/NS सकोपम्/KV आह/KP –/PUNC कथम्/AP आहारार्थी/NP भवान्/SN केवलम्/A राजानम्/NP सेवते/KP ।/PUNC एतत्/SN अयुक्तम्/KN तव/SN -/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
सुहृदाम्/NP उपकारकारणाद्/NP
द्विषताम्/NP अपि/A अपकारकारणात्/NP ।/PUNC 
नृपसंश्रय/NP इष्यते/KP बुधैः/NP  
जठरम्/NP कः/SN  न/AN बिभर्ति/KP केवलम्/A ॥/PUNC 35/PUNC ॥/PUNC 
जीविते/KN यस्य/SN जीवन्ति/KP विप्रा/NP मित्राणि/NP बान्धवाः/NP ।/PUNC 
सफलम्/NV जीवितम्/NP तस्य/SN आत्मार्थे/NP कः/SN न/AN जीवति/KP ॥/PUNC 36/PUNC ॥/PUNC 
अपि/A च/AVK -/PUNC 
यस्मिन्/SN जीवति/KN जीवन्ति/KP बहवः/SN सः/SN तु/A जीवतु/KP ।/PUNC 
काकः/NP अपि/A किम्/AP न/AN कुरुते/KP चञ्च्वा/NP स्वोदरपूरणम्/NP ॥/PUNC 37/PUNC ॥/PUNC 
पश्य/KP -/PUNC 
पञ्चभिः/SMK याति/KP दासत्वम्/NP  पुराणैः/NP कः/SN अपि/A मानवः/NP ।/PUNC 
कोपि/SN लक्षैः/NP कृती/KN कोपि/SN/ लक्षैः/NP अपि/A न/AN लभ्यते/KP ॥/PUNC 38/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
मनुष्यजातौ/NP तुल्यायाम्/NV भृत्यत्वम्/NP अतिगर्हितम्/NV ।/PUNC 
प्रथमः/SMKP यः/SN न/AN तत्र/A अपि/A स/SN किम्/AP जीवत्सु/NP गण्यते/KP ॥/PUNC 39/PUNC ॥/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC 
वाजिवारणलोहानाम्/NP काष्ठपाषाणवाससाम्/NP ।/PUNC 
नारीपुरुषतोयानाम्/NP अन्तरम्/NP महत्/NV अन्तरम्/NP ॥/PUNC 40/PUNC ॥/PUNC 
तथा/AVK हि/A ।/PUNC 
स्वल्पस्नायुवसावशेषमलिनम्/NV निर्मांसम्/NV अपि/A अस्थिकम्/NP  
श्वा/NP लब्ध्वा/KKS पारतोषम्/NP एति/KP न/AN तु/A तत्/SN तस्य/SN क्षुधाशान्तये/NP ।/PUNC 
सिंहः/NP जम्बुकम्/NP अङ्कम्/NP आगतम्/KN अपि/A त्यक्त्वा/KKS निहन्ति/KP द्विपम्/NP ,/PUNC 
सर्वः/SN कृच्छ्रगतः/KN अपि/A वाञ्छति/KP जनः/SN सत्त्वानुरुपम्/NV  फलम्/NP ॥/PUNC 41/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN  च/AVK सेव्यसेवकयोः/NP अन्तरम्/NP  पश्य/KP -/PUNC 
लाङूलचालनम्/NP अधःचरणौ/NP अवपातम्/NP 
भूमौ/NP निपत्य/KKS वदनोदरदर्शनम्/NP  च/APY ।/PUNC 
श्वा/NP पिण्डदस्य/NP कुरुते/KP गजपुंगवः/NP तु/A
धीरम्/KV विलोकयति/KP चाटुशतैः/NP च/AVK भुङक्ते/KP ॥/PUNC 42/PUNC ॥/PUNC 
किम्/SN च/AVK -/PUNC 
यत्/SN जीव्यते/KP क्षणम्/NP अपि/A प्रथितम्/KN  मनुष्यैः/NP  
विज्ञानविक्रमयशोभिः/NP अभज्यमानम्/KNV ।/PUNC 
तत्/SN नाम/NP जीवितम्/NP इह/A प्रवदन्ति/KP तज्ज्ञाः/NP 
काकः/NP अपि/A जीवति/KP चिराय/A बलिम्/NP  च/AVKभुङक्ते/KP ॥/PUNC 43/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC 
 यः/SN न/AN आत्मजे/NP न/AN च/APY गुरौ/NP न/AN च/APY भृत्यवर्गे/NP 
दीने/NP दयाम्/NP न/AN कुरुते/KP न/AN च/APY बन्धुवर्गे/NP ।/PUNC 
किम्/AP तस्य/SN जीवितफलेन/NP मनुष्यलोके/NP 
काकोपि/SN/A जीवति/KP चिराय/A बलिम्/NP च/APY भुङक्ते/KP ॥/PUNC 44/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN अपि/A -/PUNC 
अहितहितविचारशून्यबुद्धेः/NV 
श्रुतिसमयैः/NP बहुभिः/SN तिरस्कृतस्य/NV ।/PUNC 
उदरभरणमात्रकेवलेच्छोः/NV  
पुरुषपशोः/NP च/APY पशोः/NP च/APY कः/SN विशेषः/NP ॥/PUNC 45/PUNC ॥/PUNC 
करटकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC आवाम्/SN  तावत्/A अप्रधानौ/NP ।/PUNC तत्/SN अपि/A आवयोः/SN किम्/AP अनया/SN विचारणया/NP ।/PUNC दमनकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC कियता/AP कालेन/NP आमात्याः/NP प्रधानताम्/NP अप्रधानताम्/NP वा/A लभन्ते/KP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
न/AN कस्यचित्/SN कश्चित्/SN इह/A स्वभावात्/NP 
भवति/KP उदारः/NP अभिमतः/NV खलः/NP वा/A ।/PUNC 
लोके/NP गुरुत्वम्/NP  विपरीतताम्/NP  वा/A 
स्वचेष्टितानि/NP एव/INTF नरम्/NP नयन्ति/KP ॥/PUNC 46/PUNC ॥/PUNC 
किम्/AP च/APY -/PUNC 
आरोप्यते/KP शिला/NP शैले/NP यत्नेन/NP महता/NV यथा/ASD ।/PUNC 
निपात्यते/KP क्षणेन/NP अधः/A तथा/A आत्मा/NP गुणदोषयोः/NP ॥/PUNC 47/PUNC ॥/PUNC 
याति/KP अधः/A अधः/DV व्रजति/KP उच्चैः/KV नरः/NP स्वैः/SN एव/INTF कर्मभिः/NP ।/PUNC 
कूपस्य/NP खनिता/NP यद्वत्/SD प्राकारस्य/NP इव/SD कारकः/NP ॥/PUNC 48/PUNC ॥/PUNC 
तत्/A भद्र/NP ।/PUNC स्वयत्नायत्तः/NV  हि/A आत्मा/NP सर्वस्य/SN ।/PUNC करटकः/NS  ब्रूते/KP -/PUNC अथ/A भवान्/SN किम्/AP  ब्रवीति/KP ।/PUNC सः/SN आह/KP अयम्/SN तावत्/A स्वामी/NP पिङ्गलकः/NP कुतः/SN अपि/A कारणात्/NP सचकितः/NV परिवृत्य/KKS उपविष्टः/KN ।/PUNC करटकः/NS  ब्रूते/KP –/PUNC किम्/AP तत्/SN त्वम्/SN जानासि/KP ।/PUNC दमनकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC किम्/AP अत्र/A अविदितम्/KN अस्ति/KP ।/PUNC 
उक्तम्/KN च/AVK -/PUNC 
उदीरितः/KN अर्थः/NP पशुना/NP अपि/A गृह्यते/KP
हयाः/NP च/APY नागाः/NP च/APY वहन्ति/KP देशिताः/KN ।/PUNC 
अनुक्तम्/KN अपि/A ऊहति/KP पण्डितः/NV जनः/NP
परेङ्गितज्ञानफला/NV हि/A बुद्धयः/NP ॥/PUNC 49/PUNC ॥/PUNC 
आकारैः/NP इङ्गितैः/NP गत्या/NP चेष्टया/NP भाषणेन/NP च/APY ।/PUNC 
नेत्रवक्रविकारेण/NP लक्ष्यते/KP अन्तर्गतम्/NP  मनः/NP ॥/PUNC 50/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN अत्र/A भयप्रस्तावे/NP प्रज्ञाबलेन/NP अहम्/SN एनम्/SN  स्वामिनम्/NP आत्मीयम्/NP करिष्यामि/KP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
प्रस्तावसदृशम्/NV वाक्यम्/NP सद्भावसदृशम्/NV प्रियम्/NP ।/PUNC 
आत्मशक्तिसमम्/NV कोपम्/NP यः/SSN जानाति/KP सः/SSN  पण्डितः/KP ॥/PUNC 51/PUNC ॥/PUNC 
पश्य/KP -/PUNC 
अनाहूतः/KN विशेत्/KP यः/SN तु/A अपृष्टः/KN बहु/KV भाषते/KP ।/PUNC 
आत्मानम्/SN  मन्यते/KP प्रीतम्/KN भूपालस्य/NP सः/SN  दुर्मतिः/NP ॥/PUNC 52/PUNC ॥/PUNC 
पश्य/KP -/PUNC 
किम्/AP अपि/A अस्ति/KP स्वभावेन/NP सुन्दरम्/NP  वा/A अपि/A असुन्दरम्/NP ।/PUNC 
यत्/SN एव/INTF रोचते/KP यस्मै/SN भवेत्/KP तत्/SN तस्य/SN सुन्दरम्/NP ॥/PUNC 53/PUNC ॥/PUNC 
यतः/A -/PUNC 
यस्य/SN यस्य/DV हि/A यः/SN भावः/NP तेन/SSN तेन/SSN/DV हि/A तम्/SN नरम्/NP ।/PUNC 
अनुप्रविश्य/KKS मेधावी/NP क्षिप्रम्/KV आत्मवशम्/NP नयेत्/KP ॥/PUNC 54/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
कः/AP अत्र/A इति/AUD अहम्/SN इति/AUD ब्रूयात्/KP सम्यक्/A आदेशय/KP इति/U च/APY ।/PUNC 
आज्ञाम्/NP अवितथाम्/NV कुर्यात्/KP यथाशक्तिम्/KV महीपतेः/NP ॥/PUNC 55/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC 
अल्पेच्छुः/NV धृतिमान्/NV प्राज्ञः/NV छाया/NP इव/ASD अनुगतः/KN सदा/A ।/PUNC 
आदिष्टः/KN न/AN विकल्पेत/KP सः/SN राजवसतौ/NP वसेत्/KP ॥/PUNC 56/PUNC ॥/PUNC 
करटकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC कदाचित्/A त्वाम्/SN अनवसरप्रवेशात्/NP अवमन्यते/KP स्वामी/NP ।/PUNC सः/SN आह/KP -/PUNC अस्तु/KP एवम्/ASD ।/PUNC तथापि/AVK अनुजीविना/NP स्वामिसांनिध्यम्/NP अवश्यम्/KV करणीयम्/KN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
दोषभीतेः/NP अनारम्भः/NP तत्/SN कापुरुषलक्षणम्/NP ।/PUNC 
कैः/SN अजीर्णभयात्/NP भ्रातः/NP भोजनम्/NP  परिहीयते/KP ॥/PUNC 57/PUNC ॥/PUNC 

पश्य/KP -/PUNC 
आसन्नम्/KN एव/INTF नृपतिः/NP भजते/KP मनुष्यम्/NP  
विद्याविहीनम्/NV अकुलीनम्/NV असंगतम्/NV वा/A ।/PUNC 
प्रायेण/A भूमिपतयः/NP प्रमदा/NP लताः/NP च/APY
यः/SN पार्श्वतः/KV वसति/KP तम्/SN  परिवेष्टयन्ति/KP ॥/PUNC 58/PUNC ॥/PUNC 
करटकः/NS  ब्रूते/KP -/PUNC अथ/A तत्र/A गत्वा/KKS किम्/AP  वक्ष्यति/KP भवान्/SN ।/PUNC स/SN आह/K-/PUNC शृणु/KP ।/PUNC किम्/AP अनुरक्तः/KN विरक्तः/KN वा/A मयि/SN स्वामी/NP इति/AUD ज्ञास्यामि/KP ।/PUNC करटकः/NS  ब्रूते/KP –/PUNC किम्/AP  तत्/SN ज्ञानलक्षणम्/NP ।/PUNC 
दमनकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC शृणु/KP -/PUNC 
दूरात्/A एव/INTF ईक्षणम्/NP हासः/NP संप्रश्नेषु/NP आदरः/NP भृशम्/NV ।/PUNC 
परोक्षे/NP अपि/A गुणश्लाघा/NP स्मरणम्/NP  प्रियवस्तुषु/NP ॥/PUNC 59/PUNC ॥/PUNC 
असेवके/NP च/APY अनुरक्तिः/NP दानम्/NP  सप्रियभाषणम्/NP ।/PUNC 
सुरक्तेश्वरचिह्नानि/NP दोषे/NP अपि/A गुणसंग्रहः/NP ॥/PUNC 60/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/APY -/PUNC 
कालयापनम्/NP आशानाम्/NP वर्धनम्/NP फलखण्डनम्/NP ।/PUNC 
विरक्तेश्वरचिह्नानि/NP जानीयान्/KP मतिमान्/NV नरः/NP ॥/PUNC 61/PUNC ॥/PUNC 
एतत्/SN ज्ञात्वा/KKS यथा/A अयम्/SN  ममायत्तः/KN  भविष्यति/KP तथा/A वक्ष्यामि/KP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
अपायसंदर्शनजाम्/NV विपत्तिम्/NP 
उपायसंदर्शनजाम्/NV च/APY सिद्धिम्/NP ।/PUNC 
मेधाविनः/NP नीतिविधिप्रयुक्ताम्/NV 
पुरः/A स्फुरन्तीम्/KNV इव/SD दर्शयन्ति/KP ।/PUNC 62/PUNC ॥/PUNC 
करटकः/NS ब्रूते/KP तथापि/A अप्राप्ते/KN प्रस्तावे/NP न/AN वक्तुम्/KKS अर्हसि/KP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
अप्राप्तकालवचनम्/NP बृहस्पतिः/NS अपि/A ब्रुवन्/KNV ।/PUNC 
प्राप्नुयात्/KP बुद्ध्यवज्ञानम्/NP अपमानम्/NP  च/APY शाश्वतम्/NV ॥/PUNC 63/PUNC ॥/PUNC 
दमनकः/NS  ब्रूते/KP -/PUNC मित्र/NP मा/AN भैषीः/KP ।/PUNC न/AN अहम्/SN अप्राप्तावसरम्/NV वचनम्/NP वदिष्यामि/KP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
आपदि/NP उन्मार्गगमने/NP कार्यकालात्ययेषु/NP च/APY ।/PUNC 
अपृष्टेन/KN अपि/A वक्तव्यम्/KN भृत्येन/NP हितम्/NP इच्छता/KNV ॥/PUNC 64/PUNC ॥/PUNC 
यदि/A च/AVK प्राप्तावसरः/NP अपि/A मया/SN मन्त्रः/NP  न/AN वक्तव्यः/KN तदा/A मन्त्रित्वम्/NP एव/INTF मम/SN अनुपपन्नम्/NV ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
कल्पयति/KP येन/SN वृत्तिम्/NP  येन/SN लोके/NP प्रशस्यते/KP सद्भिः/NP ।/PUNC 
स/SN गुणः/NP तेन/SN च/AVK गुणिना/NP रक्ष्यः/NV संवर्धनीयः/NV च/AVK॥/PUNC 65/PUNC ॥/PUNC 
तत्/AN भद्र/NP अनुजानीहि/KP माम्/SN ।/PUNC गच्छामि/KP ।/PUNC करटकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC शुभम्/NP अस्तु/KP ,/PUNC शिवाः/NV ते/SN पन्थानः/NP ।/PUNC यथा/A अभिलषितम्/KN अनुष्ठीयताम्/KP इति/AUD ।/PUNC ततः/A दमनकः/NS विस्मतः/KN इव/ASD पिङ्गलकसमीपम्/NP गतः/KN ।/PUNC 
अथ/A दूरात्/SN एव/INTF सादरम्/KV राज्ञा/NP प्रवेशितः/KN साष्टाङ्गपातम्/NP प्रणिपत्य/KKS उपविष्टः/KN ।/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC चिरात्/KV दृष्टः/KN असि/KP ।/PUNC दमनकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC यद्यपि/A मया/SN सेवकेन/NP श्रीमत्/NV देवपादानाम्/NP न/AN किंचित्/SN प्रयोजनम्/NP अस्ति/KP ,/PUNC तथापि/A प्राप्तकालम्/NP अनुजीविना/NP सांनिध्यम्/NP अवश्यम्/KV  कर्तव्यम्/KN इति/AUD आगतः/KN अस्मि/KP ।/PUNC 
किम्/AP च/AVK -/PUNC 
दन्तस्य/NP निर्घर्षणकेन/NP राजन्/NP 
कर्णस्य/NP कण्डूयनकेन/NP वा/A अपि/A ।/PUNC 
तृणेन/NP कार्यम्/NP भवति/KP ईश्वराणाम्/NP  
किम्/AP अङ्गवाक्पाणिमता/NV नरेण/NP ॥/PUNC 66/PUNC ॥/PUNC 
यद्यपि/A चिरेण/KV अवधीरितस्य/KN देवपादैः/NP मे/SN बुद्धिनाशः/NP शङ्क्यते/KP तत्/SN अपि/A न/AN शङ्कनीयम्/KN ।/PUNC 
यतः/AVK –/PUNC 
मणिः/NP लुठति/KP पादेषु/NP काचः/NP शिरसि/NP धार्यते/KP ।/PUNC 
यथैव/AVK आस्ते/KP तथैव/AVK आस्ताम्/KP  काचः/NP काचो/NP मणिः/NP मणिः/NP ॥/PUNC 67/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
कदर्थितस्य/KN अपि/A च/AVK धैर्यवृत्तेः/NP  
बुद्धेः/NP विनाशः/NP न/AN हि/A शङ्कनीयः/KN ।/PUNC 
अधःकृतस्य/KN अपि/A तनूनपातः/NP 
न/AN अधः/A शिखा/NP याति/KP कदाचित्/A एव/INTF ॥/PUNC 68/PUNC ॥/PUNC 
देव/NP तत्/SN सर्वथा/A विशेषज्ञेन/NV स्वामिना/NP भवितव्यम्/KN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
मणिः/NP लुठति/KP पादेषु/NP काचः/NP शिरसि/NP धार्यते/KP ।/PUNC 
यथैव/AVK आस्ते/KP तथैव/AVK आस्ताम्/KP  काचः/NP काचः/NP मणिः/NP मणिः/NP ॥/PUNC 69/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
निर्विशेषः/NP यदा/A राजा/NP समम्/KV सर्वेषु/SN वर्तते/KP ।/PUNC 
तदा/A उद्यमसमर्थानाम्/NP उत्साहः/NP परिहीयते/KP ॥/PUNC 70/PUNC ॥/PUNC 
किम्/AP च/AVK -/PUNC 
त्रिविधाः/NV पुरुषा/NP राजन्/NP उत्तमाधममध्यमाः/NV ।/PUNC 
नियोजयेत्/KP तथा/AVK एव/INTF एतान्/SN त्रिविधेषु/NV एव/INTF कर्मसु/NP ॥/PUNC 71/PUNC ॥/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
स्थान/NP एव/INTF नियोज्यन्ते/KP भृत्याः/NP च/AVK आभरणानि/NP च/AVK ।/PUNC 
न/AN हि/A चूडामणिः/NP पादे/NP नूपुरम्/NP मूर्ध्नि/NP कृतम्/KN ॥/PUNC 72/PUNC ॥/PUNC 
अपि/A च/AVK -/PUNC 
कनकभूषणसंग्रहणोचितः/NV
यदि/A मणिः/NP त्रपुणि/NP प्रणिधीयते/KP ।/PUNC 
न/AN सः/SN विरौति/KP न/AN च/APY अपि/A सः/SN शोभते/K
भवति/KP योजयितुः/NP वचनीयता/NP ॥/PUNC 73/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/APY -/PUNC 
मुकुटे/NP रोपितः/KN काचः/NP चरणाभरणे/NP मणिः/NP ।/PUNC 
न/AN हि/A दोषः/NP मणेः/NP अस्ति/KP किन्तु/A साधोः/NP अविज्ञता/NP ॥/PUNC 74/PUNC ॥/PUNC 
पश्य/KP -/PUNC 
बुद्धिमान्/NV अनुरक्तः/KN अयम्/SN अयम्/SN शूरः/NP इतः/A भयम्/NP ।/PUNC 
इति/AUD भृत्यविचारज्ञः/NP भृत्यैः/NP आपूर्यते/KP नृपः/NP ॥/PUNC 75/PUNC ॥/PUNC 
तथा/AVK हि/A -/PUNC 
अश्वः/NP शस्त्रम्/NP शास्त्रम्/NP वीणा/NP वाणी/NP नरः/NP च/APY नारी/NP च/APY ।/PUNC 
पुरुषविशेषम्/NP प्राप्य/KKS हि/A भवन्ति/KP योग्याः/NV अयोग्याः/NV च/APY ॥/PUNC 76/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/APY -/PUNC 
किम्/AP भक्तेन/NP असमर्थेन/NV किम्/AP शक्तेन/NV अपकारिणा/NP ।/PUNC 
भक्तम्/NV शक्तम्/NV च/APY माम्/SN राजन्/NP अवज्ञातुम्/KKS त्वम्/SN अर्हसि/KP ॥/PUNC 77/PUNC ॥/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
अवज्ञानात्/NP राज्ञः/NP भवति/KP मतिहीनः/NV परिजनः/NP  
ततः/A तत्/SN प्रामाण्यात्/NP भवति/KP न/AN समीपे/NP बुधजनः/NP ।/PUNC 
बुधैः/NP त्यक्ते/NV राज्ये/NP न/AN हि/A भवति/KP नीतिः/NP गुणवती/NV 
विपन्नायाम्/NV नीतौ/NP सकलम्/KV अवशम्/KV  सीदति/KP जगत्/NP ॥/PUNC 78/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC 
जनम्/NP जानपदा/NP नित्यम्/A अर्चयन्ति/KP नृपार्चितम्/NP ।/PUNC 
नृपेण/NP अवमतः/KN यः/SSN तु/A सः/SSN  सर्वैः/SN अवमन्यते/KP ॥/PUNC 79/PUNC ॥/PUNC 
बालात्/NP अपि/A ग्रहीतव्यम्/KN युक्तम्/KN उक्तम्/KN  मनीषिभिः/NP ।/PUNC 
रवेः/NP अविषये/NP किम्/AP न/AN प्रदीपस्य/NP प्रकाशनम्/NP ॥/PUNC 80/PUNC ॥/PUNC 
पिङ्गलकः/NS अवदत्/KP भद्र/NP दमनक/NS किम्/AP एतत्/SN ।/PUNC त्वम्/SN अस्मदीयप्रधानामात्यपुत्र/NP इयन्तम्/A कालम्/NP यावत्/A कुतः/AP अपि/A खलवचनात्/NP आगतः/KN असि/KP इदानीम्/A यथा/A अभिमतम्/KN ब्रूहि/KP ।/PUNC 
दमनकः/NS ब्रूते/K-/PUNC देव/NP पृच्छामि/KP किंचित्/SN ।/PUNC उच्यताम्/KP ,/PUNC उदकार्थी/NV स्वामी/NP पानीयम्/NP अपीत्वा/KKS किम्/AP इति/AUD विस्मित/NV इव/ASD तिष्ठति/KP ।/PUNC पिङ्गलकः/NS अवदत्/KP –/PUNC भद्रम्/NP उक्तम्/KN  त्वया/SN ।/PUNC किंतु/AVK एतत्/SN रहस्यम्/NP वक्तुम्/KKS काचित्/SN विश्वासभूमिः/NP न/AN अस्ति/KP ।/PUNC तथापि/A निभृतम्/KN कृत्वा/KKS कथयामि/KP ।/PUNC शृणु/KP संप्रति/A वनम्/NP इदम्/SN अपूर्वसत्त्व/NP अधिष्ठितम्/KN अतः/A अस्माकम्/SN त्याज्यम्/KN ।/PUNC अनेन/SN हेतुना/NP विस्मितः/KN अस्मि/KP ।/PUNC तथा/A च/AVK श्रुतः/KN  मया/SN अपि/A महापूर्वशब्दः/NP ।/PUNC 
शब्दानुरुपेण/NV अस्य/SN प्राणिनः/NP  महता/NV बलेन/NP भवितव्यम्/KN ।/PUNC दमनकः/NS  ब्रूते/KP -/PUNC देव/NP अस्ति/KP तावत्/A अयम्/SN महान्/NV भयहेतुः/NP सः/SN  शब्दः/NP अस्माभिः/SN अपि/A आकर्णितः/KN ।/PUNC किंतु/A सः/SN  किम्/AP मन्त्री/NP यः/SN प्रथमम्/SMKP भूमित्यागम्/NP  पश्चात्/A युद्धम्/NP च/APY उपदिशति/KP ।/PUNC अस्मिन्/SN कार्यसंदेहे/NP भृत्यानाम्/NP उपयोग/NP एव/INTF ज्ञातव्यः/KN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
बंधुस्त्रीभृत्यवर्गस्य/NP बुद्धेः/NP सत्त्वस्य/NP चात्मनः/SN ।/PUNC 
आपत्/NP निकषपाषाणे/NP नरः/NP जानाति/KP सारताम्/NP ॥/PUNC 81/PUNC ॥/PUNC 
सिंहः/NP ब्रूते/KP -/PUNC भद्र/NP महति/KP शङ्का/NP माम्/SN  बाधते/KP ।/PUNC दमनकः/NS पुनः/A आह/KP (/PUNC स्वगतम्/KN )/PUNC -/PUNC अन्यथा/A राज्यसुखम्/NP परित्यज्य/KKS स्थानान्तरम्/NP गन्तुम्/KKS कथम्/AP माम्/SN संभाषसे/KP ।/PUNC (/PUNC प्रकाशम्/NP ब्रूते/KP )/PUNC -/PUNC देव/NP यावत्/AVK अहम्/SN जीवामि/KP तावत्/AVK भयम्/NP न/AN कर्तव्यम्/KN ।/PUNC किंतु/A करटकादयः/NP अपि/A आश्वास्यन्ताम्/KP  यस्मात्/SN आपत्प्रतीकारकाले/NP दुर्लभः/NV पुरुषसमवायः/NP ।/PUNC 
ततः/A तौ/SN दमनककरटकौ/NS राज्ञा/NP सर्वस्वेन/SN अपि/A पूजितौ/KN भयप्रतीकारम्/NP प्रतिज्ञाय/KKS चलितौ/KN ।/PUNC करटकः/NS गच्छन्/KNV दमनकम्/NS आह/KP -/PUNC सखे/NP किम्/AP शक्यप्रतीकारः/NV अयम्/SN भयहेतुः/NP अशक्यप्रतिकारः/NV वा/A इति/AUD न/AN ज्ञात्वा/KKS भयोपशमम्/NP प्रतिज्ञाय/KKS कथम्/SN अयम्/SN महाप्रसादः/NP गृहीतः/KN ।/PUNC यतः/A अनुपकुर्वाणः/KNV न/AN कस्य/SN अपि/A उपायनम्/NP गृह्णीयात्/KP विशेषतः/KV राज्ञः/NP ।/PUNC 
पश्य/KP -/PUNC 
यस्य/SN प्रसादे/NP पद्मा/NP आस्ते/KP विजयः/NP च/AVK पराक्रमे/NP ।/PUNC 
मृत्युः/NP च/APY वसति/KP क्रोधे/NP सर्वतेजमयः/NV हि/A सः/SN ॥/PUNC 82/PUNC ॥/PUNC 
तथा/AVK हि/A -/PUNC 
बालः/NP अपि/A न/AN अवमन्तव्यः/KN मनुष्य/NP इति/AUD भूमिपः/NP ।/PUNC 
महती/NV देवता/NP हि/A एषा/SN नररुपेण/NP तिष्ठति/KP ॥/PUNC 83/PUNC ॥/PUNC 
दमनकः/NS विहसि/KKS आह/KP -/PUNC मित्र/NP तूष्णीम्/NP आस्यताम्/KP ।/PUNC ज्ञातम्/KN मया/SN भयकारणम्/NP ।/PUNC बलीवर्दनर्दितम्/NP तत्/SN ।/PUNC वृषभाः/NP च/AVKअस्माकम्/SN अपि/A भक्ष्याः/NV ।/PUNC किम्/AP पुनः/SN सिंहस्य/NP ।/PUNC करटकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC यदि/A तथापि/AVK तदा/A मित्र/NP आसः/NP तत्र/A एव/INTF किम्/AP न/AN अपनीतः/KN ।/PUNC दमनकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC यदि/A स्वामित्रासः/NP तत्र/A तथापि/A उच्यते/KP तदा/A कथम्/AP अयम्/SN  महाप्रसादलाभः/NP स्यात्/KP ।/PUNC 
अपरम्/SN  च/VY -/PUNC 
निरपेक्षः/NP  न/AN कर्तव्यः/KN  भृत्यैः/NP स्वामी/NP कदाचन/A ।/PUNC 
निरपेक्षम्/NV  प्रभुम्/NP  कृत्वा/KKS भृत्यः/NP स्यात्/KP दधिकर्णवत्/NP ॥/PUNC 84/PUNC ॥/PUNC 
करटकः/NS पृच्छति/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC दमनकः/NS कथयति/KP –/PUNC 

कथा/NP 4/PUNC 

(/PUNC दधिकर्णबिडालकथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP उत्तरापथे/NP अर्बुदशिखरनाम्नि/NP पर्वते/NP नाम/NP महाविक्रमः/NS सिंहः/NP ।/PUNC अस्य/SN पर्वतकन्दरम्/NP अधिशयानस्य/NP केसराग्रम्/NP कश्चित्/SN मूषिकः/NP प्रत्यहम्/KV  छिनत्ति/KP ।/PUNC ततः/A केसराग्रम्/NP लूनम्/NV दृष्ट्वा/KKS कुपितः/KN विवरान्तर्गतम्/NV  मूषिकम्/NP अलभमानः/KNV अचिन्तयत्/KP –/PUNC 
 क्षुद्रशत्रुः/NP भवेत्/KP यः/SN तु/A विक्रमात्/NP एव/INTF लभ्यते/KP ।/PUNC 
तम्/SN आहन्तुम्/KKS पुरस्कार्यः/KN सदृशः/NV तस्य/SN सैनिकः/NP ॥/PUNC 85/PUNC ॥/PUNC 
इति/AUD आलोच्य/KKS तेन/SN ग्रामम्/NP गत्वा/KKS विश्वासम्/NP कृत्वा/KKS दधिकर्णनामा/NP बिडालः/NP यत्नेन/SN आनीय/KKS इति/AUD आलोच्य/KKS मांसाहारम्/NP दत्त्वा/KKS स्वकन्दरे/NP स्थापितः/KN ।/PUNC अनन्तरम्/A तद्भयात्/NP मूषिको/NP अपि/A बिलात्/NP न/AN निःसरति/KP ।/PUNC तेन/SN असौ/SN सिंहः/NP अक्षतकेसरः/NV सुखम्/KV स्वपिति/KP ।/PUNC 
मूषिकशब्दम्/NP यदा/AVK यदा/DV शृणोति/KP तदा/AVK तदा/DV सविशेषम्/KV मांसाहारदानेन/NP तम्/SN बिडालम्/NP संवर्धयति/KP ।/PUNC अथ/A एकदा/A स/SN मूषिकः/NP क्षुधापीडितः/KN  बहिः/KV संचरन्/KNV बिडालेन/NP प्राप्तः/KN व्यापादितः/KN च/APY ।/PUNC अनन्तरम्/A सः/SN  सिंहः/NP यदा/A कदाचित्/A अपि/A तस्य/SN मूषिकस्य/NP शब्दम्/NP विवरात्/NP न/AN शुश्राव/KP तदा/A उपयोगाभावात्/NP बिडालस्य/NP अपि/A आहारदाने/NP मन्दादरः/NV बभूव/KP ।/PUNC ततः/A असौ/SN आहारविहारविरहात्/NP दुर्बलः/NV  दधिकर्णः/NS अवसन्नः/KN बभूव/KP ।/PUNC अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC निरपेक्षः/NP  न/AN कर्तव्यः/KN इत्यादि/AUD ।/PUNC 
ततः/A दमनककरटकौ/NS संजीवकसमीपम्/NP गतौ/KN ।/PUNC तत्र/A करटकः/NS तरुतले/NP साटोपम्/KV उपविष्टः/KN ।/PUNC दमनकः/NS संजीवकसमीपम्/NP गत्वा/KKS अब्रवीत्/KP -/PUNC अरे/ASMB वृषभ/NP एष/SN राज्ञा/NP पिङ्गलकेन/NS अरण्यरक्षार्थम्/NP नियुक्तः/KN सेनापतिः/NV करटकः/NS समाज्ञापयति/KP –/PUNC सत्वरम्/KV आगच्छ/KP ।/PUNC न/AN चेत्/A अस्मात्/SN अरण्यात्/NP दूरम्/A अपसर/KP ।/PUNC अन्यथा/A ते/SN विरुद्धम्/NV  फलम्/NP  भविष्यति/KP ।/PUNC न/AN जाने/KP क्रुद्धः/NV स्वामी/NP किम्/AP  विधास्यति/KP ।/PUNC 
ततः/A  देशव्यवहारान्/NP अभिज्ञः/NV संजीवकः/NP सभयम्/KV उपसृत्य/KKS साष्टाङ्गपातम्/NP  करटकम्/NS  प्रणतवान्/KP ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC /PUNC 
मतिः/NP एव/INTF बलात्/NP गरीयसी/NV यत्/SN अभावे/NP करिणाम्/NP इयम्/SN  दशा/NP ।/PUNC 
इति/AUD घोषयति/KP इव/SD डिण्डिमः/NP करिणः/NP हस्तिपकाहतः/NV क्वणन्/KNV ॥/PUNC 86/PUNC ॥/PUNC 
अथ/A संजीवकः/NS साशङ्कम्/KV आह/KP -/PUNC सेनापते/NP किम्/AP  मया/SN कर्तव्यम्/KN तत्/SN अभिधीयताम्/KP ।/PUNC करटकः/NS  ब्रूते/KP –/PUNC यदि/A अत्र/A कानने/NP स्थित्याशा/NP अस्ति/KP तर्हि/A गत्वा/KKS अस्मत्/SN देवपादारबिन्दम्/NP प्रणम/KP ।/PUNC संजीवकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC तत्/SN अभयवाचम्/NP मे/SN यच्छ/KP ।/PUNC गच्छामि/KP ।/PUNC तदा/A स्वकीयदाक्षिणबाहुम्/NP  ददातुम्/KKS भवान्/NP ।/PUNC करटकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC शृणु/KP रे/ASMB बलीवर्द/NP अलम्/AN अनया/SN शङ्कया/NP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
प्रतिवाचम्/NP अदत्त/KP केशवः/NP
शपमानाय/KNV न/AN चेदिभूभुजे/NP ।/PUNC 
अनुहुंकुरुते/KP घनध्वनिम्/NP  
न/AN हि/A गोमायुरुतानि/NP केसरी/NP ॥/PUNC 87/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
तृणानि/NP न/AN उन्मूलयति/KP प्रभञ्जनः/NP  
मृदूनि/NV नीचैः/KV प्रणतानि/NV सर्वतः/SN ।/PUNC 
समुच्छ्रितान्/NV एव/INTF तरून्/NP प्रबाधते/KP
महान्/NP महति/NV एव/INTF करोति/KP विक्रमम्/NP ॥/PUNC 88/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A तौ/SN संजीवकम्/NP कियत्/A दूरे/A संस्थाप्य/KKS पिङ्गलकसमीपम्/NP गतौ/KN ।/PUNC ततः/A राज्ञा/NP सादरम्/KV अवलोकितौ/KN प्रणम्य/KKS उपविष्टौ/KN ।/PUNC राजा/NP आह/KP -/PUNC त्वया/SN सः/SN  दृष्टः/KN ।/PUNC दमनकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC देव/NP दृष्टः/KN ।/PUNC किंतु/AVK यत्/SN देवेन/NP ज्ञातम्/KN तत्/SN तथा/A ।/PUNC महान्/NP एव/INTF असौ/SN देवम्/NP द्रष्टुम्/KKS इच्छति/KP ।/PUNC किंतु/A महाबलः/NP असौ/SN ।/PUNC ततः/A सज्जीभूय/KKS उपविश्य/KKS दृश्यताम्/KP ।/PUNC शब्दमात्रात्/NP एव/INTF न/AN भेतव्यम्/KN ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC 
शब्दमात्रात्/NP न/AN भेतव्यम्/KN अज्ञात्वा/KKS शब्दकारणम्/NP ।/PUNC 
शब्दहेतुम्/NP परिज्ञाय/KKS कुट्टनी/NP गौरवम्/NP  गता/KN ॥/PUNC 89/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP -/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC दमनकः/NS कथयति/KP -/PUNC
 
कथा/NP 5/PUNC
 
(/PUNC घण्टाकर्णकुट्टनीकथा/NP )/PUNC
 
अस्ति/KP श्रीपर्वतमध्ये/NP ब्रह्मपुराख्यम्/NP  नगरम्/NP ।/PUNC तत्/SN शिखरप्रदेशे/NP घण्टाकर्णः/NS नाम/A राक्षसः/NP प्रतिवसति/KP इति/AUD जनप्रवादः/NP श्रूयते/KP ।/PUNC एकदा/A घण्टाम्/NP आदाय/KKS पलायमानः/KNV कश्चित्/SN चौरः/NP  व्याघ्रेण/NP व्यापादितः/KN खादितः/KN च/APY ।/PUNC 
तत्/SN पाणिपतिता/KN घण्टा/NP वानरैः/NP प्राप्ता/KN ।/PUNC ते/SN च/AVK वानराः/NP ताम्/SN  घण्टाम्/NP अनुक्षणम्/KV वादयन्ति/KP ।/PUNC ततः/A नगरजनैः/NP सः/SN  मनुष्यः/NP खादितः/KN  दृष्टः/KN ।/PUNC प्रतिक्षणम्/KV  घण्टारवः/NP च/AVKश्रूयते/KP ।/PUNC 
अनन्तरम्/A घण्टाकर्णः/NS कुपितः/KN मनुष्यान्/NP खादति/KP घण्टाम्/NP च/APY वादयति/KP इति/U उक्त्वा/KKS सर्वे/SN जना/NP नगरात्/NP पलायिताः/KN ।/PUNC ततः/A करालया/NS नाम/NP कुट्टन्या/NP विमृश्य/KKS अनवसरः/NV अयम्/SNV घण्टावादः/NP तत्/SN किम्/SN मर्कटाः/NP घण्टाम्/NP वादयन्ति/KP इति/AUD स्वयम्/SN विज्ञाय/KKS राजा/NP विज्ञापितः/KN -/PUNC देव/NP यदि/A कियत्/SN धनोपक्षयः/NP क्रियते/KP , तदा/A अहम्/SN एनम्/SNV घण्टाकर्णम्/NS साधयामि/KP ।/PUNC 
ततः/A राज्ञा/NP तस्यै/SN धनम्/NP दत्तम्/KN ।/PUNC कुट्टन्या/NP च/AVKमण्डलम्/NP कृत्वा/KKS तत्र/A गणेशादिपूजागौरवम्/NP दर्शयित्वा/KKS स्वयम्/SN वानरप्रियफलानि/NP आदाय/KKS वनम्/NP प्रविश्य/KKS फलानि/NP आकीर्णानि/NV ।/PUNC ततः/A घण्टाम्/NP परित्यज्य/KKS वानराः/NP फलासक्ताः/NV बभूवुः/KP ।/PUNC 
कुट्टनी/NP च/AVKघण्टाम्/NP  गृहीत्वा/KKS नगरम्/NP आगता/KN सर्वजनपूज्या/KNV अभवत्/KP ।/PUNC अतः/A अहम्/SN  ब्रवीमि/KP –/PUNC शब्दमात्रात्/NP न/AN भेतव्यम्/KN इत्यादि/A ॥/PUNC ततः/A संजीवकम्/NS आनीय/KKS दर्शनम्/KN  कारितः/KN ।/PUNC पश्चात्/A तत्र/A एव/INTF परमप्रीत्या/KV निवसति/KP ।/PUNC 
अथ/A कदाचित्/A तस्य/SN सिंहस्य/NP भ्राता/NP स्तब्धकर्णनामा/NP सिंहः/NP समागतः/KN ।/PUNC तस्य/SN आतिथ्यम्/NP कृत्वा/KKS समुपवेश्य/KKS पिङ्गलकः/NS तत्/A आहाराय/NP पशुम्/NP  हन्तुम्/KKS  चलितः/KN ।/PUNC अत्र/A अन्तरे/A संजीवकः/NS वदति/KP -/PUNC देव/NP अद्य/A हतमृगाणाम्/NP  मांसानि/NP क्व/AP ।/PUNC 
राजा/NP आह/KP -/PUNC दमनककरटकौ/NS जानीतः/KP ।/PUNC संजीवकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC ज्ञायताम्/KP  किम्/SN अस्ति/KP न/AN अस्ति/KP वा/A ।/PUNC सिंहः/NP  विमृश्य/KKS आह/KP –/PUNC न/AN अस्ति/KP एव/INTF तत्/SN ।/PUNC संजीवकः/NS ब्रूते/KP  -/PUNC कथम्/AP एतावत्/A मांसम्/NP  ताभ्याम्/SN  खादितम्/KN ।/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC खादितम्/KN  व्ययितम्/KN अवधीरितम्/KN  च/APY ।/PUNC प्रति/A अहम्/NP एष/SNV क्रमः/NP ।/PUNC संजीवकः/NS  ब्रूते/KP –/PUNC कथम्/AP  श्रीमत्/NV देवपादानाम्/NP अगोचरेण/KV तथापि/A  क्रियते/KP ।/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC मदीय/SN अगोचरेण/KV एव/INTF क्रियते/KP ।/PUNC अथ/A संजीवकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC न/AN एतत्/SN उचितम्/KN ।/PUNC 
तथा/A च/AVKउक्तम्/KN -/PUNC 
न/AN अनिवेद्य/KKS प्रकुर्वीत/KP भर्तुः/NP किंचित्/A अपि/A स्वयम्/SN ।/PUNC 
कार्यम्/KN आपत्/NP प्रतीकारात्/NP अन्यत्र/A जगतीपतेः/NP ॥/PUNC 90/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK-/PUNC 
कमण्डलु/NP उपमः/NV अमात्यः/NP तनुत्यागः/NV  बहुग्रहः/NV ।/PUNC 
नृपते/NP किंक्षणः/NP  मूर्खः/NV  दरिद्रः/NV किंवराटकः/NP ॥/PUNC 91/PUNC ॥/PUNC 
स/SSN हि/A अमात्यः/NP सदा/A श्रेयान्/NV काकिनीम्/NP  यः/SSN प्रवर्धयेत्/KP ।/PUNC 
कोषः/NP कोषवतः/NP प्राणाः/NP प्राणाः/NP प्राणाः/ न/AN भूपतेः/NP ॥/PUNC 92/PUNC ॥/PUNC 
किम्/SN  च/AVK अर्थैः/NP  न/AN कुलाचारैः/NP सेव्यताम्/NP एति/KP पूरुषः/NP ।/PUNC 
धनहीनः/NP स्वपत्न्या/NP अपि/A त्यज्यते/KP किम्/SN  पुनः/A परैः/SN ॥/PUNC 93/PUNC ॥/PUNC 
एतत्/SN च/AVKराज्ये/NP प्रधानम्/NV  दूषणम्/NP -/PUNC 
अतिव्ययः/NP अनवेक्षा/NP च/APY तथा/A अर्जनम्/NP अधर्मतः/NV ।/PUNC 
मोषणम्/NP  दूरसंस्थानम्/NP  कोषव्यसनम्/NP उच्यते/KP ॥/PUNC 94/PUNC ॥/PUNC 
यतः/A -/PUNC 
क्षिप्रम्/KV अयम्/SN अनालोच्य/KKS व्ययमानः/KN स्ववाञ्छया/NP ।/PUNC 
परिक्षीयत/KP एव/INTF असौ/SN धनी/NP वैश्रवणोपमः/NV ॥/PUNC 95/PUNC ॥/PUNC 
स्तब्धकर्णः/NS  ब्रूते/KP -/PUNC शृणु/KP भ्रातः/NP चिराश्रितौ/KN एतौ/SNV दमनककरटकौ/NS संधिविग्रहकार्याधिकारिणौ/NV च/APY कदाचित्/A अर्थाधिकारे/NP न/AN नियोक्तव्यौ/KN ।/PUNC अपरम्/SN  च/VY नियोगप्रस्तावे/NP यत्/SN किंचित्/A मया/SN श्रुतम्/KN  तत्/SN कथ्यते/KP -/PUNC 
ब्राह्मणः/NP क्षत्रियः/NP बन्धुः/NP न/AN अधिकारे/NP प्रशस्यते/KP ।/PUNC 
ब्राह्मणः/NP सिद्धम्/NP अपि/A अर्थम्/NP कृच्छ्रेण/NP अपि/A न/AN यच्छति/KP ॥/PUNC 96 ॥/PUNC 
नियुक्तः/KN क्षत्रियः/NP  द्रव्ये/NP खड्गम्/NP  दर्शयते/KP ध्रुवम्/KV ।/PUNC 
सर्वस्वम्/NP ग्रसते/KP बन्धुः/NP आक्रम्य/KK ज्ञातिभावतः/NP ॥/PUNC 97/PUNC ॥/PUNC 
अपराधे/NP अपि/A निःशङ्कः/NV नियोगी/NV चिरसेवकः/NP ।/PUNC 
स/SN स्वामिनम्/NP अवज्ञाय/KKS चरेत्/KP च/AVKनिरवग्रहः/KV ॥/PUNC 98/PUNC ॥/PUNC 
उपकर्ता/KN अधिकारस्थः/NV स्वापराधम्/NP न/AN मन्यते/KP ।/PUNC 
उपकारम्/NP ध्वजीकृत्य/KKS सर्वम्/SN एव/INTF विलुम्पति/KP ॥/PUNC 99/PUNC ॥/PUNC 
सपांशुक्रीडीतः/KNV अमात्यः/NP स्वयम्/SN  राजायते/KP यतः/A ।/PUNC 
अवज्ञा/NP क्रियते/KP तेन/SN सदा/A परिचयात्/NP ध्रुवम्/KV ॥/PUNC 100/PUNC ॥/PUNC 
अन्तर्दुष्टः/NV क्षमायुक्तः/NV सर्वानर्थकरः/NV किल/A ।/PUNC 
शकुनिः/NS शकटारः/NS च/APY दृष्टान्तौ/KN अत्र/A भूपते/NP ॥/PUNC 101/PUNC ॥/PUNC 
सदा/A अमात्यः/NP न/AN साध्यः/KN स्यात्/KP समृद्धः/NV सर्व/SN एव/INTF हि/A ।/PUNC 
सिद्धानाम्/NP अयम्/SN आदेशः/NP ऋद्धिः/NP चित्तविकारिणी/NV ॥/PUNC 102/PUNC ॥/PUNC 
प्राप्तार्थाग्रहणम्/NP द्रव्यपरीवर्तः/NP अनुरोधनम्/NP ।/PUNC 
उपेक्षा/NP बुद्धिहीनत्वम्/NP भोगः/NP अमात्यस्य/NP दूषणम्/NP ॥/PUNC 103/PUNC ॥/PUNC 
नियोग्यर्थग्रहोपायः/NP राज्ञाम्/NP नित्यपरीक्षणम्/NP ।/PUNC 
प्रतिपत्तिप्रदानम्/NP च/APY तथा/A कर्मविपर्ययः/NP ॥/PUNC 104/PUNC ॥/PUNC 
न/AN अपीडिता/KN वमन्ति/KP उच्चैः/KV अन्तःसारम्/NV  महीपतेः/NP ।/PUNC 
दुष्टव्रणाः/NP इव/ASD प्रायः/A भवन्ति/KP हि/A नियोगिनः/NP ॥/PUNC 105/PUNC ॥/PUNC 
मुहुः/A नियोगिनः/NP बाध्याः/KN वसुधाराः/NV महीपते/NP ।/PUNC 
सकृत्/KV किम्/SN पीडितम्/KN स्नानवस्त्रम्/NP मुञ्चेत्/KP बहु/A उदकम्/NP ॥/PUNC 106/PUNC ॥/PUNC 
एतत्/SN सर्वम्/SN यथा/A अवसरम्/NP ज्ञात्वा/KKS व्यवहर्तव्यम्/KN ।/PUNC पिङ्गलकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC अस्ति/KP तावत्/A तथापि/AVK ।/PUNC किंतु/AVK एतौ/SNV सर्वथा/A न/AN मम/SN वचनकरौ/NP ।/PUNC स्तब्धकर्णः/NS  ब्रूते/KP –/PUNC एतत्/SN सर्वम्/SN अनुचितम्/KN सर्वथा/A ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
आज्ञाभङ्गकरान्/NV राजा/NP न/AN क्षमेत्/KP स्वसुतान्/NP अपि/A ।/PUNC 
विशेषः/NP कः/SN नु/AP राज्ञः/NP च/AVKराज्ञाः/NP चित्रगतस्य/KN च/APY ॥/PUNC 107/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
स्तब्धस्य/KN नश्यति/KP यशः/NP विषमस्य/NP मैत्री/NP 
नष्टेन्द्रियस्य/NP कुलम्/NP अर्थपरस्य/NP धर्मः/NP ।/PUNC 
विद्याफलम्/NP व्यसनिनः/NP कृपणस्य/NP सौख्यम्/NP  
राज्यम्/NP प्रमत्तसचिवस्य/NV नराधिपस्य/NP ॥/PUNC 108/PUNC ॥/PUNC 
विशेषतः/NP च/AVK -/PUNC 
तस्करेभ्यः/NP नियुक्तेभ्यः/KN शत्रुभ्यः/NP नृपवल्लभात्/NP ।/PUNC 
नृपतिः/NP निजलोभात्/NP च/APY प्रजाम्/NP रक्षेत्/KP पिता/NP इव/ASD हि/A ॥/PUNC 109/PUNC ॥/PUNC 
भ्रातः/NP सर्वथा/A अस्मत्/SN वचनम्/NP क्रियताम्/KP ।/PUNC व्यवहारः/NP अपि/A अस्माभिः/SN कृतः/KN एव/INTF ।/PUNC अयम्/SN  संजीवकः/NP सस्यभक्षकः/NV अर्थाधिकारे/NP नियुज्यताम्/KP ।/PUNC 
तत्वचनात्/NP तथा/APY अनुष्ठिते/KN सति/KNV तदारभ्य/KKS पिङ्गलकसंजीवकयोः/NS सर्वबन्धुपरित्यागेन/NP महता/NV स्नेहेन/KV कालः/NP अतिवर्तते/KP ।/PUNC ततः/A अनुजीविनाम्/NP अपि/A आहारदाने/NP शैथिल्यदर्शनात्/NP दमनककरटकौ/NS अन्योन्यम्/KV चिन्तयतः/A ।/PUNC 
तदा/A आह/KP दमनकः/NS करटकम्/NS -/PUNC मित्र/NP किम्/SN कर्तव्यम्/KN ।/PUNC आत्मकृतः/KNV अयम्/SNV दोषः/NP ।/PUNC स्वयम्/SN कृते/KN अपि/A दोषे/NP परिदेवनम्/NP अपि/A अनुचितम्/NV ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC 
स्वर्णरेखाम्/NS अहम्/SN स्पृष्ट्वा/KKS
 बद्ध्वा/KKS आत्मानम्/SN च/APY दूतिका/NP ।/PUNC 
आदित्सुः/NV च/APY मणिम्/NP साधुः/NP स्वदोषात्/NP दुःखिताः/KN इमे/SN ॥/PUNC 110/PUNC ॥/PUNC 
करटकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC कथम्/SN एतत्/SN ।/PUNC दमनकः/NS कथयति/K-/PUNC 

कथा/NP 6/PUNC
 
(/PUNC स्वर्णरेखानापितादिकथा/NP )/PUNC
 
अस्ति/KP काञ्चनपुरनाम्नि/NP नगरे/NP वीरविक्रमः/NS  राजा/NP ।/PUNC तस्य/SN धर्माधिकारिणा/NP कश्चित्/SN नापितः/NP वध्यभूमिम्/NP  नीयमानः/KNV कंदर्पकेतुनाम्ना/NP परिव्राजकेन/NP साधुद्वितीयेन/NV न/AN अयम्/SN हन्तव्यः/KN इति/AUD उक्त्वा/KKS वस्त्राञ्चले/NP धृतः/KN ।/PUNC राजपुरुषाः/NP ऊचुः/KP –/PUNC किम्/SN इति/U न/AN अयम्/SN  वध्यः/NP ।/PUNC 
सः/ आह/KP -/PUNC श्रूयताम्/KP ।/PUNC स्वर्णरेखाम्/NS अहम्/SN  स्पृष्ट्वा/KKS इत्यादि/A पठति/KP ।/PUNC ते/SN आहुः/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC परिव्राजकः/NP कथयति/KP –/PUNC अहम्/SN  सिंहलद्वीपे/NP भूपतेः/NP जीमूतकेतोः/NS पुत्रः/NP कंदर्पकेतुः/NS नाम/A ।/PUNC 
एकदा/A केलिकाननावस्थितेन/KN मया/SN पोतवणिङ्मुखात्/NP श्रुतम्/KN -/PUNC यत्/SN अत्र/A समुद्रमध्ये/NP चतुर्दश्याम्/NS आविर्भूतकल्पतरुतले/NP मणिकिरणाकर्बुरपर्यङ्के/NP स्थिता/KNV सर्वालंकारभूषिता/KNV लक्ष्मीः/NS इव/ASD वीणाम्/NP  वादयन्ती/KNV कन्या/NP काचित्/SN दृश्यते/KP इति/AUD ।/PUNC 
ततः/A अहम्/SN पोतवणिजम्/NP आदाय/KKS पोतम्/NP आरुह्य/KKS तत्र/A गतः/KN ।/PUNC अनन्तरम्/A तत्र/A गत्वा/KKS पर्यङ्के/NP अर्धमग्ना/KN तथा/A एव/INTF सा/SN अवलोकिता/KN ।/PUNC ततः/A तत्/SN लावण्यगुणाकृष्टेन/NP मया/SN अपि/A तत्पश्चात्/A झम्पः/NP दत्तः/KN ।/PUNC तदनन्तरम्/A कनकपत्तनम्/NP प्राप्य/KKS सुवर्णप्रासादे/NP तथा/A एव/INTF पर्यङ्के/NP स्थिता/KN विद्यधरीभिः/NP उपास्यमाना/KNV मया/SN आलोकिता/KN ।/PUNC 
तया/SN अपि/A अहम्/SN दूरात्/KV एव/INTF दृष्ट्वा/KKS सखीम्/NP  प्रस्थाप्य/KKS सादरम्/KV संभाषितः/KN ।/PUNC तत्/SN सख्या/NP च/AVK मया/SN पृष्टया/KN समाख्यातम्/KN -/PUNC एषा/SN कंदर्पकेलिनाम्नः/NP विद्याधरचक्रवर्तिनः/NP पुत्री/NP रत्नमञ्जरी/NS नाम/NP ।/PUNC 
अनया/SN च/AVK प्रतिज्ञातम्/KN -/PUNC यः/SN कनकपत्तनम्/NP स्वचक्षुषा/NP आगत्य/KKS पश्यति/KP सः/SN एव/INTF पितुः/NP अगोचरे/NP अपि/A माम्/SN परिणेष्यति/KP इति/AUD ।/PUNC एषः/SN अस्याः/SN मनसः/NP संकल्पः/NP ।/PUNC तत्/SN एनाम्/SN गान्धर्वविवाहेन/NP परिणयतु/KP भवान्/SN ।/PUNC 
अथ/A तत्र/A वृत्ते/KN गान्धर्वविवाहे/NP तया/SN सह/AUP रममाणः/KNV तत्र/A अहम्/SN तिष्ठामि/KP ।/PUNC ततः/A एकदा/A रहसि/NP तया/SN उक्तम्/KN -/PUNC स्वामिन्/NP स्वेच्छया/NP सर्वम्/SN इदम्/SN उपभोक्तव्यम्/KN ।/PUNC एषा/SNV चित्रगता/KN  स्वर्णरेखा/NS नाम/A विद्याधरी/NP न/AN कदाचित्/SN स्प्रष्टव्या/KN ।/PUNC 
पश्चात्/A उपजातकौतुकेन/NP मया/SN सा/SN स्वर्णरेखा/NS स्वहस्तेन/NP स्पृष्टा/KN ।/PUNC तया/SN चित्रगतया/KN अपि/A अहम्/SN चरणपद्मेन/NP ताडित/KN आगत्य/KKS स्वराष्ट्रे/NP पतितः/KN ।/PUNC अथ/A दुःखार्तः/KN अहम्/SN परिव्रजितः/KN पृथिवीम्/NP परिभ्राम्यन्/KNV इमाम्/SNV  नगरीम्/NP अनुप्राप्तः/KN ।/PUNC 
अत्र/A च/AVK अतिक्रान्ते/KNV दिवसे/NP गोपगृहे/NP सुप्तः/KN सत्/KNV अपश्यम्/KP ।/PUNC प्रदोषसमये/NP सुहृदापानकात्/NP स्वगेहम्/NP आगतः/KN  गोपः/NP स्ववधूम्/NP  दूत्या/NP सह/AUP किमपि/A मन्त्रयन्तीम्/KNV अपश्यत्/KP ।/PUNC 
ततः/A ताम्/SN  गोपीम्/NP  ताडयित्वा/KKS स्तम्भे/NP बद्ध्वा/KKS सुप्तः/KN ।/PUNC ततः/A अर्धरात्रे/NP एतस्य/SNV नापितस्य/NP वधूः/NP दूती/NP पुनः/A ताम्/SNV  गोपीम्/NP उपेत्य/KKS अवदत्/KP –/PUNC तव/SN विरहानलदग्धः/KNV असौ/SN स्मरशरजर्जरितः/KNV  मुमूर्षुः/NP इव/SD वर्तते/KP महानुभावः/NP ।/PUNC 
तस्य/SN तादृशीम्/A अवस्थाम्/NP अवलोक्य/KKS परिक्लिष्टमानाः/KNV त्वाम्/SN अनुवर्तितुम्/KKS आगता/KN ।/PUNC तत्/A अहम्/SN अत्र/A आत्मानम्/SN  बद्ध्वा/KKS तिष्ठामि/KP ।/PUNC त्वम्/SN  तत्र/A गत्वा/KKS तम्/SN  संतोष्य/KKS सत्वरम्/KV आगमिष्यसि/KP ।/PUNC तथा/A अनुष्ठिते/KN सति/KNV सः/SN गोपः/NP प्रबुद्धः//KN अवदत्/KP ।/PUNC 
इदानीम्/A  जारान्तिकम्/NP  कथम्/AP  न/AN यासि/KP ।/PUNC ततः/A  यदा/A असौ/SN न/AN किंचित्/A अपि/A ब्रूते/KP तदा/A दर्पात्/NP मम/SN वचसि/ प्रत्युत्तरम्/NP अपि/A न/AN ददासि/KP इति/U उक्त्वा/KKS कोपेन/NP तेन/SN कर्त्रिकाम्/NP आदाय/KKS अस्या/SN नासिका/NP छिन्ना/KN ।/PUNC तथा/A कृत्वा/KKS पुनः/A सुप्तः/KN  गोपः/NP  निद्राम्/NP उपगतः/KN ।/PUNC 
अथ/A आगता/KN सा/SN गोपी/NP दूतीम्/NP अपृच्छत्/KP -/PUNC का/SN वार्ता/NP ।/PUNC दूत्या/NP उक्तम्/KN –/PUNC पश्य/KP मम/SN ।/PUNC मुखम्/NP एवम्/ASD वार्ताम्/NP  कथयति/KP ।/PUNC अनन्तरम्/VY  सा/SN गोपी/NP तथैव/A आत्मानम्/SN  बद्ध्वा/KKS अवस्थिता/KN ।/PUNC इयम्/SNV  च/VY दूती/NP ताम्/SN  छिन्ननासिकाम्/NP  गृहीत्वा/KKS स्वगृहम्/NP  प्रविश्य/KKS स्थिता/KN ।/PUNC 
ततः/A प्रातः/NP एव/INTF अनेन/SN नापितेन/KN क्षुरभाण्डम्/NP  याचिता/KN सती/KNV इयम्/SNV  क्षुरम्/NP एकम्/SN  प्रादात्/KP ।/PUNC ततः/A असमग्रभाण्डे/NP प्राप्ते/KN समुपजातकोपः/NV अयम्/SNV  नापितः/NP तम्/SN  क्षुरम्/NP  दूरात्/KV एव/INTF गृहे/NP क्षिप्तवान्/KN ।/PUNC 
अथ/A कृता/KN आर्तनादा/KN इयम्/SN  विना/ AV अपराधेन/NP मे/SN नासिका/NP अनेन/SN छिन्ना/KN इति/U उक्त्वा/KKS धर्माधिकारिसमीपम्/NP एनम्/SN आनीतवती/KN ।/PUNC सा/SN च/VY गोपी/NP तेन/SNV गोपेन/NP पुनः/A पृष्टा/KN उवाच/KP -/PUNC अरे/ASMB पाप/NP कः/SN  माम्/SN  महासतीम्/NP  विरुपयितुम्/KKS  समर्थः/NP ।/PUNC मम/SN व्यवहारम्/NP अकल्मषम्/NV अष्टौ/SMKY लोकपाला/NP एव/INTF जानन्ति/KP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
आदित्यचन्द्रौ/NP अनिलः/NP अनलः/NP च/APY
द्यौः/NP भूमिः/ आपः/NP  हदयम्/NP  यमः/NP च/APY ।/PUNC 
अहः/NP च/APY रात्रिः/NP च/APY उभे/SN संध्ये/NP 
धर्मः/NP च/APY जानाति/KP नरस्य/NP वृत्तम्/NP ॥/PUNC 111/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A अहम्/SN यदि/A परमसती/NP स्याम्/KP निजस्वामिनम्/NP त्वाम्/SN विहाय/KKS न/AN अन्यम्/SN मनसा/NP अपि/A चिन्तयामि/KP तदा/A मम/SN मुखम्/NP अक्षतम्/KN भवतु/KP ।/PUNC मया/SN त्वम्/SN भस्म/NP कर्तुं/KKS शक्यसे/KP ।/PUNC किन्तु/AVK स्वामी/NP त्वम्/SN ,/PUNC लोकभयात्/NP उपेक्षे/KP त्वाम्/SN ।/PUNC पश्य/KP मत्/SN मुखम्/NP ।/PUNC 
ततः/A यावत्/A असौ/SN गोपः/NP दीपम्/NP प्रज्वाल्य/KKS तत्/SN मुखम्/NP अवलोकते/KP तावत्/A उन्नसम्/NV मुखम्/NP अवलोक्य/KKS तत्/SN चरणयोः/NP पतितः/KN –/PUNC धन्यः/NP अयम्/SN यस्य/SN ईदृशी/A भार्या/NP परमसाध्वी/NV इति/AUD ।/PUNC यः/SN अयम्/SN आस्ते/KP साधुः/NP एतत्/SN वृत्तान्तम्/NP अपि/A शृणुत/KP ।/PUNC 
अयम्/SN स्वगृहात्/NP निर्गतः/KN द्वादशवर्षैः/NP मलयोपकण्ठात्/NP इमाम्/SNV नगरीम्/NP अनुप्राप्तः/KN ।/PUNC अत्र/A वेश्यागृहे/NP सुप्तः/KN ।/PUNC तस्याः/SN कुट्टन्या/NP गृहद्वारि/NP स्थापितकाष्ठघटितवेतालस्य/NP मूर्धनि/NP रत्नम्/NP एकम्/SN उत्कृष्टम्/NV आस्ते/KP ।/PUNC 
तत्/SN दृष्ट्वा/KKS अर्थलुब्धेन/NV अनेन/SNV साधुना/NP रात्रौ/NP उत्थाय/KKS रत्नम्/NP ग्रहीतुम्/KKS यत्नः/NP कृतः/KN ।/PUNC तदा/A तेन/SN वेतालेन/NP सूत्रसंचारितबाहुभ्याम्/NP पीडितः/KN सन्/KN आर्तनादम्/NP अयम्/SN चकार/KP ।/PUNC 
पश्चात्/A उत्थाय/KKS कुट्टन्या/NP उक्तम्/KN -/PUNC पुत्र/NP मलयोपकण्ठात्/NP आगतः/KN असि/KP ।/PUNC तत्/SN सर्वरत्नानि/NP प्रयच्छ/KP अस्मै/SN ।/PUNC न/AN चेत्/A अनेन/SN न/AN त्यक्तव्यः/KN असि/KP ।/PUNC इत्थम्/A एव/INTF अयम्/SN चेटकः/NP ।/PUNC ततः/A अनेन/SN सर्वरत्नानि/NP समर्पितानि/KN ।/PUNC अधुना/A च/AVK अयम्/SN अपि/A हृतसर्वस्वः/NP अस्मासु/SN मिलितः/KN ।/PUNC 
एतत्/SN सर्वम्/SN श्रुत्वा/KKS राजपुरुषैः/NP न्याये/NP धर्माधिकाराः/NP प्रवर्तितः/KN ।/PUNC नापितवधूः/NP मुण्डिता/KN गोपी/NP निःसारिता/KN कुट्टनी/NP च/APY दण्डिता/KN ।/PUNC साधोः/NP धनानि/NP प्रदत्तानि/KN ।/PUNC नापितः/NP च/APY गृहम्/NP गतः/KN ।/PUNC नापितः/NP च/APY गृहम्/NP गतः/KN ।/PUNC 
अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC स्वर्णरेखाम्/NS अहम्/SN स्पृष्ट्वा/KKS इत्यादि/A ॥/PUNC अथ/A स्वयम्/SN कृतः/KN अयम्/SN दोषः/NP ।/PUNC अत्र/A विलपनम्/NP न/AN उचितम्/KN ।/PUNC (/PUNC क्षणम्/NP विमृश्य/KKS )/PUNC मित्र/NP सहसा/KV एव/INTF यथा/A अनयोः/SN सौहार्दम्/NP मया/SN कारितम्/KN तथा/APY मित्रभेदः/NP अपि/A मया/SN कार्यः/KN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC
अतथ्यानि/NP अपि/A तथ्यानि/NP दर्शयन्ति/KP हि/A पेशलाः/NP ।/PUNC 
समे/SN निम्न/NP उन्नतानि/NP इव/ASD चित्रकर्मविदः/NV जनाः/NP ॥/PUNC 112/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN  च/VY -/PUNC 
उत्पन्नेषु/KNV अपि/A कार्येषु/NP मतिः/NP यस्य/SN न/AN हीयते/KP ।/PUNC 
स/SN निस्तरति/KP दुर्गाणि/NP गोपी/NP जारद्वयम्/NP  यथा/A ॥/PUNC 113/PUNC ॥/PUNC 
करटकः/NS पृच्छति/KP -/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC दमनकः/NS कथयति/KP -/PUNC
 
कथा/NP 7/PUNC 

(/PUNC गोपीजारद्वयकथा/NP )/PUNC
 
अस्ति/KP द्वारवत्याम्/NS पुर्याम्/NP कस्यचित्/SN गोपस्य/NP वधूः/NP बन्धकी/NV ।/PUNC सा/SN ग्रामस्य/NP दण्डनायकेन/NP तत्/SN पुत्रेण/NP च/APY समम्/AUP रमते/KP ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC 
न/AN अग्निः/NP तृप्यति/KP काष्ठानाम्/NP न/AN अपगानाम्/NP महोदधिः/NP ।/PUNC 
न/AN अन्तकः/NP सर्वभूतानाम्/NP न/AN पुंसाम्/NP वामलोचना/NP ॥/PUNC 114/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
न/AN दानेन/NP न/AN मानेन/NP न/AN आर्जवेन/NP न/AN सेवया/NP ।/PUNC 
न/AN शस्त्रेण/NP न/AN शास्त्रेण/NP सर्वथा/A विषमाः/NP स्त्रियः/NP ॥/PUNC 115/PUNC ॥/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
गुणाश्रयम्/NV कीर्तियुतम्/NV यः/SN कान्तम्/NP  
पतिम्/NP रतिज्ञम्/NV सधनम्/NV युवानम्/NV ।/PUNC 
विहाय/KKS शीघ्रम्/KV वनिता/NP व्रजन्ति/KP नरम्/NP परम्/NV शीलगुणादिहीनम्/NV ॥/PUNC 116/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN  च/VY -/PUNC 
न/AN तादृशीम्/SN प्रीतिम्/NP उपैति/KP नारी/NP
विचित्रशय्याम्/NP शयिता/KN अपि/A कामम्/KV ।/PUNC 
यथा/A हि/A दूर्वादिविकीर्णभूमौ/NP
प्रयाति/KP सौख्यम्/NP परकान्तसङ्गात्/NP ॥/PUNC 117/PUNC ॥/PUNC 
अथ/A कदाचित्/SN सा/SN दण्डनायकपुत्रेण/NP सह/AUP रममाणा/KNV तिष्ठति/KP ।/PUNC अथ/A दण्डनायकः/NP अपि/A रन्तुम्/KKS  तत्र/A आगतः/KN ।/PUNC तम्/SN आयान्तम्/KNV दृष्ट्वा/KKS तत्/SN पुत्रम्/NP कुशूले/NP निक्षिप्य/KKS दण्डनायकेन/NP समम्/AUP तथैव/A क्रीडति/KP ।/PUNC अनन्तरम्/A तस्या/SN भर्ता/NP गोपो/NP गोष्ठात्/NP समागतः/KN ।/PUNC तम्/SN आलोक्य/KKS गोप्या/NP उक्तम्/KN -/PUNC दण्डनायक/NP !/PUNC त्वम्/SN लगुडम्/NP गृहीत्वा/KKS कोपम्/NP  दर्शयन्/KNV सत्वरम्/KV गच्छ/KP ।/PUNC तथा/A तेन/SN अनुष्ठिते/KN गोपेन/NP गृहम्/NP आगत्य/KKS भार्या/NP पृष्टा/KN -/PUNC केन/SN कार्येण/NP दण्डनायकः/NP समागतः/KN अत्र/A ।/PUNC सा/SN ब्रूते/KP –/PUNC अयम्/SN केन/SN अपि/A कार्येण/NP पुत्रस्य/NP उपरि/A क्रुद्धः/KN ।/PUNC स/SN च/AVK मार्गमाणः/KNV अत्र/A आगत्य/KKS प्रविष्टः/KN मया/SN कुशूले/NP निक्षिप्य/KKS रक्षितः/KN ।/PUNC तत्/SN पित्रा/NP च/AVK अन्विष्यता/KNV गृहे/NP न/AN दृष्टः/KN ।/PUNC अतः/AVK अयम्/SN  दण्डनायकः/NP क्रुद्धः/KN एव/INTF गच्छति/KP ।/PUNC ततः/A सा/SN तत्/SN पुत्रम्/NP कुशूलात्/NP अवतार्य/KKS दर्शितवती/KN ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC 
आहारः/NP द्विगुणः/NV स्त्रीणाम्/NP बुद्धिः/NP तासाम्/SN चतुर्गुणा/NV ।/PUNC 
षड्गुणः/NV व्यवसायः/NP च/APY कामः/NP च/APY अष्टगुणः/NV स्मृतः/KN ॥/PUNC 118/PUNC ॥/PUNC 
अतः/A अहम्/SN  ब्रवीमि/KP उत्पन्नेषु/KN अपि/A कार्येषु/NP इत्यादि/AUD ।/PUNC करटकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC अस्तु/KP तथापि/A ।/PUNC किंतु/AVK अनयोः/SN महान्/NV अन्योन्यः/SN निसर्गोपजातस्नेहः/NP कथम्/SN भेदयितुम्/KKS शक्यः/KN ।/PUNC दमनकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC उपायः/NP क्रियताम्/KP ।/PUNC तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC 
उपायेन/NP हि/A यत्/SN शक्यम्/KN न/AN तत्/SN शक्यम्/KN पराक्रमैः/NP ।/PUNC 
काकः/NP कनकसूत्रेण/NP कृष्णसर्पम्/NP अघातयत्/KP ॥/PUNC 119/PUNC ॥/PUNC 
करटकः/NS पृच्छति/KP कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC दमनकः/NS कथयति/KP -/PUNC 

कथा/NP 8/PUNC
 
(/PUNC काकी/NS -/PUNC कनकसूत्र/NP -/PUNC सर्पकथा/NP )/PUNC

कस्मिंश्चित्/SN तरौ/NP वायसदंपती/NP निवसतः/KP ।/PUNC तयोः/SN च/AVK अपत्यानि/NP तत्/SN कोटरावस्थितेन/KN कृष्णसर्पेण/NP खादितानि/KN ।/PUNC ततः/A पुनः/A गर्भवती/NP वायसी/NP वायसम्/NP आह/KP -/PUNC नाथ/NP त्यज्यताम्/KP अयम्/SN  तरुः/NP ।/PUNC अत्र/A यावत्/A कृष्णसर्पेण/NP तावत्/A आवयोः/SN संततिः/NP कदाचित्/A अपि/A न/AN भविष्यति/KP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
दुष्टा/NV भार्या/NP शठम्/NV मित्रम्/NP भृत्यः/NP च/APY उत्तरदायकः/NV ।/PUNC 
ससर्पे/KV च/APY गृहे/NP वासः/KN मृत्युः/NP एव/INTF न/AN संशयः/NP ॥/PUNC 120/PUNC ॥/PUNC 
वायसः/NP ब्रूते/KP -/PUNC प्रिये/NP न/AN भेतव्यम्/KN ।/PUNC वारम्/A वारम्/DV मया/SN एतस्य/SN महापराधः/NP सोढः/KN ।/PUNC इदानीम्/SN पुनः/A न/AN क्षन्तव्यः/KN ।/PUNC वायसी/NP आह/KP –/PUNC कथम्/AP एतेन/SN बलवता/NP सार्धम्/AUP  भवान्/SN विग्रहीतुम्/KKS समर्थः/NP ।/PUNC वायसः/NP ब्रूते/KP –/PUNC अलम्/AN अनया/SNV शङ्कया/NP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
बुद्धिः/NP यस्य/SN बलम्/NP  तस्य/SN निर्बुद्धेः/NP तु/A कुतः/AP बलम्/NP ।/PUNC 
पश्य/KP सिंहः/NP  मदोन्मत्तः/NV शशकेन/NP निपातितः/KN ॥/PUNC 121/PUNC ॥/PUNC 
वायसी/NP विहस्य/KKS आह/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC वायसः/NP कथयति/KP -/PUNC 

कथा/NP -/PUNC 9/PUNC
 
(/PUNC मदोन्मत्तसिंह/NV -/PUNC शशक/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP मन्दरनाम्नि/NP पर्वते/NP दुर्दान्तः/KN नाम/A सिंहः/NP ।/PUNC स/SN च/AVK सर्वदा/A पशूनाम्/NP वधम्/NP  कुर्वन्/KNV आस्ते/KP ।/PUNC ततः/A सर्वैः/SN पशुभिः/NP मिलित्वा/KKS सः/SNV सिंहः/NP विज्ञप्तः/KN –/PUNC मृगेन्द्रः/NP  किमर्थम्/NP एकदा/A बहुपशुघातः/NP क्रियते/KP ।/PUNC 
यदि/A प्रसादः/NP भवति/KP तदा/A वयम्/SN एव/INTF भवत्/SN आहाराय/NP प्रत्यहम्/NP एक/SN एकम्/DV  पशुम्/NP उपढौकयामः/KP ।/PUNC ततः/A सिंहेन/NP उक्तम्/KN –/PUNC यदि/A एतत्/SN अभिमतम्/KN भवताम्/NP तर्हि/A भवतु/KP तत्/SN ।/PUNC 
ततः/A प्रभृति/A एक/SN एकम्/DV  पशुम्/NP उपकल्पितम्/KN भक्षयन्/KNV आस्ते/KP ।/PUNC अथ/A कदाचित्/A वृद्धशशकस्य/NP कश्चित्/SN वारः/NP समायातः/KN ।/PUNC 
सः/SN अचिन्तयत्/KP -/PUNC 
त्रासहेतोः/NP विनीतिः/NP तु/A क्रियते/KP जीविताशया/NP ।/PUNC 
पञ्चत्वम्/NP च/AVK उद्गमिष्यामि/KP किम्/SN सिंहानुनयेन/NP मे/SN ॥/PUNC 122/PUNC ॥/PUNC 
तत्/A मन्दम्/KV मन्दम्/DV गच्छामि/KP ।/PUNC ततः/A सिंहः/NP अपि/A क्षुधापीडितः/KN कोपात्/NP तम्/SN उवाच/KP -/PUNC कुतः/AP त्वम्/SN विलम्ब्य/KKS समागतः/KN असि/KP ।/PUNC शशकः/NP अब्रवीत्/KP -/PUNC देव/NP न/AN अहम्/SN अपराधी/NP ।/PUNC आगच्छन्/KNV पथि/NP सिंहान्तरेण/NP बलात्/KV धृतः/KN ।/PUNC 
तस्य/SN अग्रे/A पुनः/A आगमनाय/NP शपथम्/NP  कृत्वा/KKS स्वामिनम्/NP निवेदयितुम्/KKS अत्र/A आगतः/KN अस्मि/KP ।/PUNC सिंहः/NP सकोपम्/KV आह/KP –/PUNC सत्वरम्/KV गत्वा/KKS दुरात्मानम्/NP दर्शय/KP ।/PUNC क्व/AP सः/SN  दुरात्मा/NP तिष्ठति/KP ।/PUNC ततः/A शशकः/NP तम्/SN गृहीत्वा/KKS गभीरकूपम्/NP दर्शयितुम्/KKS गतः/KN ।/PUNC 
अत्र/A आगत्य/KKS स्वयम्/A एव/INTF पश्य/KP तु/A स्वामी/NP इति/U उक्त्वा/KKS तस्मिन्/SN कूपजले/NP तस्य/SN सिंहस्य/NP एव/INTF प्रतिबिम्बम्/NP दर्शितवान्/KN ।/PUNC ततः/A असौ/SN क्रोधाध्मातः/KN दर्पात्/NP तस्य/SN उपरि/A आत्मानम्/SN  निक्षिप्य/KKS पञ्चत्वम्/NP गतः/KN ।/PUNC अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC बुद्धिः/NP यस्य/SN इत्यादि/AUD ॥/PUNC वायसी/NP आह/KP –/PUNC श्रुतम्/KN  मया/SN सर्वम्/SN ।/PUNC संप्रति/A यथा/A कर्तव्यम्/KN  तद्/SN ब्रूहि/KP ।/PUNC 
वायसः/NP अवदत्/KP –/PUNC अत्र/A आसन्ने/KN सरसि/NP राजपुत्रः/NP प्रत्यहम्/NP आगत्य/KKS स्नाति/KP ।/PUNC स्नानसमये/NP तत्/SN अङ्गात्/NP अवतारितम्/KN  तीर्थशिलानिहितम्/KN कनकसूत्रम्/NP चञ्च्वा/NP विधृत्य/KKS आनीय/KKS अस्मिन्/SN कोटरे/NP धारयिष्यसि/KP ।/PUNC 
अथ/A कदाचित्/A स्नातुम्/KKS  जलम्/NP  प्रविष्टे/KN राजपुत्रे/NP वायस्या/NP तत्/SN अनुष्ठितम्/KN ।/PUNC अथ/A कनकसूत्रानुसरणप्रवृत्तैः/KN राजपुरुषैः/NP तत्र/A तरुकोटरे/NP कृष्णसर्पः/NP दृष्टः/KN व्यापादितः/NP च/APY ।/PUNC अतः/A अहम्/SN  ब्रवीमि/KP -/PUNC उपायेन/NP हि/A यत्/SN शक्यम्/KN इत्यादि/AUD ॥/PUNC करटकः/NS  ब्रूते/KP –/PUNC यदि/AVK तथापि/A तर्हि/AVK गच्छ/KP ।/PUNC 
शिवाः/NV ते/SN सन्तु/KP पन्थानः/NP ।/PUNC ततः/A  दमनकः/NS पिङ्गलकसमीपम्/NP गत्वा/KKS प्रणम्य/KKS उवाच/KP -/PUNC देव/NP आत्ययिकम्/NP किमपि/A महाभयकारि/NV मन्यमानः/KNV आगतः/KN अस्मि/KP ।/PUNC 
यतः/A -/PUNC 
आपद्युत्/NV मार्गगमने/NP कार्यकालात्ययेषु/NP च/APY ।/PUNC 
कल्याणवचनम्/NP ब्रूयात्/KP अपृष्टः/KN अपि/A हितः/KN नरः/NP ॥/PUNC 123/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
भोगस्य/NP भजनम्/NP राजा/NP मन्त्री/NP कार्यस्य/NP भाजनम्/NP ।/PUNC 
राजकार्यपरिध्वंसी/NV मन्त्री/NP दोषेण/NP लिप्यते/KP ॥/PUNC 124/PUNC ॥/PUNC 
तथा/A हि/A पश्य/KP ।/PUNC अमात्यानाम्/NP एष/SN क्रमः/NP -/PUNC 
वरम्/NP प्राणपरित्यागः/NP शिरसः/NP वा/A अपि/A कर्तनम्/NP ।/PUNC 
न/AN तु/A स्वामिपद/NP अवाप्तिपातकेच्छोः/NP उपेक्षणम्/NP ॥/PUNC 125/PUNC ॥/PUNC 
पिङ्गलकः/NS सादरम्/KV आह/KP -/PUNC अथ/A भवान्/SN किम्/AP वक्तुम्/KKS इच्छति/KP ।/PUNC दमनकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC देव/NP संजीवकः/NS तव/SN उपर्यसदृशव्यवहारी/NP इव/SD लक्ष्यते/KP ।/PUNC तथा/A च/AVK अस्मत्/SN संनिधाने/NP श्रीमत्/NP देवपादानाम्/NP शक्तित्रयनिन्दाम्/NP कृत्वा/KKS राज्यम्/NP एव/INTF अभिलषति/KP ।/PUNC एतत्/SN श्रुत्वा/KKS पिङ्गलकः/NS सभयम्/KV साश्चर्यम्/DV तूष्णीम्/KV स्थितः/KN ।/PUNC दमनकः/NS पुनः/A आह/KP -/PUNC देव/NP सर्वामात्यपरित्यागम्/NP कृत्वा/KKS एक/SN एव/INTF अयम्/SN यत्/SN त्वया/SN सर्वाधिकारी/NP कृतः/KN सः/SN एव/INTF दोषः/NP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
अत्युच्छ्रिते/KNV मन्त्रिणि/NP पार्थिवे/NP च/APY 
विष्टभ्य/KKS पादौ/NP अपतिष्ठते/KP श्रीः/NP ।/PUNC 
सा/SN स्त्रीस्वभावात्/NP असहा/NP भरस्य/NP
तयोः/SN द्वयोः/SN एकतरम्/NP जहाति/KP ॥/PUNC 126/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC 
एकम्/SN भूमिपतिः/NP करोति/KP सचिवम्/NP राज्ये/NP प्रमाणम्/NP यदा/AVK
तम्/SN मोहात्/NP श्रयते/KP मदः/NP स/SN च/APY मदालस्येन/NP निर्भिद्यते/KP ।/PUNC 
निर्भिन्नस्य/KN पदम्/NP करोति/KP हृदये/NP तस्य/SN स्वतन्त्रस्पृहा/NP
स्वातन्त्र्यस्पृहया/NP ततः/A सः/SN नृपतेः/NP प्राणान्तिकम्/KV द्रुह्यति/KP ॥/PUNC 127/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/APY -/PUNC 
विषदिग्धस्य/KNV भक्तस्य/NP दन्तस्य/NP चलितस्य/KNV च/APY ।/PUNC 
अमात्यस्य/NP च/APY दुष्टस्य/KN मूलात्/NP उद्धरणम्/NP सुखम्/NP ॥/PUNC 128/PUNC ॥/PUNC 
किम्/AP च/AVK -/PUNC 
यः/SN कुर्यात्/KP सचिवायत्ताम्/KN श्रियम्/NP तद्/SN व्यसने/NP सति/KNV ।/PUNC 
सः/SN अन्धवत्/KV जगतीपालः/NP सीदेत्/KP सञ्चारकैः/NP विना/A ॥/PUNC 129/PUNC ॥/PUNC 
सः/SN च/AVK सर्वकार्येषु/NP स्वेच्छातः/NP प्रवर्तते/KP ।/PUNC तत्/SN अत्र/A प्रमाणम्/NP स्वामी/NP ।/PUNC एतत्/SN च/AVKजानामि/KP ।/PUNC 
न/AN सः/SSN अस्ति/KP पुरुषः/NP लोके/NP यः/SSN न/AN कामयते/KP श्रियम्/NP ।/PUNC 
परस्य/SN युवतीम्/NP रम्याम्/NV सादरम्/KV न/AN ईक्षते/KP अत्र/A कः/SN ॥/PUNC 130/PUNC ॥/PUNC 
सिंहः/NP विमृश्य/KKS आह/KP -/PUNC भद्र/NP यद्यपि/A तथापि/A संजीवकेन/NS सह/AUP मम/SN महान्/NV स्नेहः/NP ।/PUNC 
पश्य/KP -/PUNC 
कुर्वन्/KNV अपि/A व्यलीकानि/NP यः/SSN प्रियः/NP प्रिय/NP एव/INTF सः/SSN ।/PUNC 
अशेषदोषदुष्टः/NP अपि/A कायः/NP कस्य/SN न/AN वल्लभः/NP ॥/PUNC 131/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
अप्रियाणि/NP अपि/A कुर्वाणः/KNV यः/SSN प्रियः/NP प्रिय/NP एव/INTF सः/SSN ।/PUNC 
दग्धमन्दिरसारे/NP अपि/A कस्य/SN वह्नौ/NP अनादरः/NP ॥/PUNC 132/PUNC ॥/PUNC 
दमनकः/NS पुनः/A एव/INTF आह/KP -/PUNC देव/NP सः/SN एव/INTF दोषः/NP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
यस्मिन्/SN एव/INTF अधिकम्/KV चक्षुः/NP आरोपयति/KP पार्थिवः/NP ।/PUNC 
सुते/NP अमात्ये/NP अपि/A उदासीने/NP सः/SN लक्ष्म्या/NP आश्रीयते/KP जनः/NP ॥/PUNC 133/PUNC ॥/PUNC 
शृणु/KP देव/NP -/PUNC 
अप्रियस्य/NP अपि/A पथ्यस्य/NP परिणामः/NP सुखावहः/NV ।/PUNC 
वक्ता/NP श्रोता/NP च/APY यत्र/A अस्ति/KP रमन्ते/KP तत्र/A संपदः/NP ॥/PUNC 134/PUNC ॥/PUNC 
त्वया/SN च/AVKमूलभृत्यान्/NP अपास्य/KKS अयम्/SNV आगन्तुकः/NP पुरस्कृतः/KN ।/PUNC एतत्/SN च/APY अनुचितम्/KN  कृतम्/KN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
मूलभृत्यान्/NP परित्यज्य/KKS न/AN आगन्तून्/NP प्रतिमानयेत्/KP ।/PUNC 
न/AN अतः/AVK ?/PUNC परतरः/NV दोषः/NP राज्यभेदकरः/NV यतः/A ॥/PUNC 135/PUNC ॥/PUNC 
सिंहः/NP ब्रूते/KP –/PUNC किम्/AP आश्चर्यम्/NP ।/PUNC यत्/SN मया/SN अयम्/SN अभयवाचम्/NP दत्त्वा/KKS आनीतः/KN संवर्धितः/KN च/APY ।/PUNC तत्/SN कथम्/AP मह्यम्/SN द्रुह्यति/KP ।/PUNC 
दमनकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC देव/NP 
दुर्जनः/NP प्रकृतिम्/NP याति/KP सेव्यमानः/KNV अपि/A नित्यशः/A ।/PUNC 
स्वेदनाभ्यञ्जनोपायैः/NP श्वपुच्छम्/NP इव/SD नामितम्/KN ॥/PUNC 136/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC 
स्वेदितः/KN मर्दितः/KN च/APY एव/INTF रज्जुभिः/NP परिवेष्टितः/KN ।/PUNC 
मुक्तः/KN द्वादशभिः/SMK वर्षैः/NP श्वपुच्छः/NP प्रकृतिम्/NP गतः/KN ॥/PUNC 137/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
वर्धनम्/NP वा/A अथ/A सम्मानम्/NP खलानाम्/NP प्रीतये/KP कुतः/AP ।/PUNC 
फलन्ति/KP अमृतसेके/NP अपि/A न/AN पथ्यानि/NP विषद्रुमाः/NP ॥/PUNC 138/PUNC ॥/PUNC 
अतः/AVK अहम्/SN ब्रवीमि/KP -/PUNC 
अपृष्टः/KN अपि/A हितम्/NP ब्रूयात्/KP यस्य/SN न/AN इच्छेत्/KP पराभवम्/NP ।/PUNC 
एष/SNV एव/INTF सताम्/NP धर्मः/NP विपरीतम्/NP अतः/A अन्यथा/A ॥/PUNC 139/PUNC ॥/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC 
सः/SSN स्निग्धः/KN अकुशलान्/NP निवारयति/KP यः/SSN तत्/SSN कर्म/NP यत्/SSN निर्मलम्/NP  
सा/SSN स्त्री/NP या/SSN अनुविधायिनी/NP सः/SN मतिमान्/NP यः/SSN सद्भिः/NP अभ्यर्च्यते/KP ।/PUNC 
सा/SSN श्रीः/NP या/SSN न/AN मदम्/NP करोति/KP सः/SSN सुखी/NP यः/SSN तृष्णया/NP मुच्यते/KP -/PUNC 
तत्/SSN मित्रम्/NP यत्/SSN अकृत्रिमम्/NP सः/SSN पुरुषः/NP यः/SSN खिद्यते/KP न/AN इन्द्रियैः/NP ॥/PUNC 140/PUNC ॥/PUNC 
यदि/A संजीवकव्यसनाद्/NP इतः/A विज्ञापितः/KN अपि/A स्वामी/NP न/AN निवर्तते/KP तत्/SN ईदृशी/A भृत्या/NP अस्य/SN न/AN दोषः/NP ।/PUNC 
तथा/A च/VY -/PUNC 
नृपः/NP कामासक्तः/NV गणयति/KP न/AN कार्यम्/NP न/AN च/APY हितम्/NP 
यथा/A इष्टम्/NP स्वच्छन्दः/KV प्रविचरति/KP मत्तः/NV गज/NP इव/SD ।/PUNC 
ततः/A मानाध्मातः/KN सः/SN पतति/KP यदा/A शोकगहने/NP 
तदा/A भृत्ये/NP दोषान्/NP क्षिपति/KP न/AN निजम्/NV वेत्ति/KP अविनयम्/NP ॥/PUNC 141/PUNC ॥/PUNC 
पिङ्गलकः/NS (/PUNC स्वगतम्/NP )/PUNC -/PUNC 
न/AN परस्य/NP अपवादेन/NP परेषाम्/NP  दण्डम्/NP आचरेत्/KP ।/PUNC 
आत्मना/SN अवगमम्/NP कृत्वा/KKS बध्नीयात्/KP पूजयेत्/KP च/APY वा/A ॥/PUNC 142/PUNC ॥/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC 
गुणदोषौ/NP अनिश्चित्य/KKS विधिः/NP न/AN ग्रहनिग्रहे/NP ।/PUNC 
स्वनाशाय/NP यथा/A न्यस्तः/KN  दर्पात्/NP सर्पमुखे/NP करः/NP ॥/PUNC 143/PUNC ॥/PUNC 
प्रकाशम्/KV  ब्रूते/KP -/PUNC तदा/A संजीवकः/NS किम्/AP  प्रत्यादिश्यताम्/KP ।/PUNC दमनकः/NS ससंभ्रम्/KV आह/K-/PUNC देव/NP मा/AN मा/N/DV तथापि/A ।/PUNC एतावता/A मन्त्रभेदः/NP  जायते/KP ।/PUNC 
तथा/A हि/A उक्तम्/KN -/PUNC 
मन्त्रबीजम्/NP इदम्/SNV गुप्तम्/KN  रक्षणीयम्/KN तथा/A यथा/A ।/PUNC 
मनाक्/? अपि/A न/AN भिद्येत/KP तत्/SN भिन्नम्/KN न/AN प्ररोहति/KP ॥/PUNC 144/PUNC ॥/PUNC 
किम्/SN च/VY -/PUNC 
आदेयस्य/NP प्रदेयस्य/NP कर्तव्यस्य/NP च/APY कर्मणः/NP ।/PUNC 
क्षिप्रम्/NV अक्रियमाणस्य/KN कालः/NP पिबति/KP तत्/SN रसम्/NP ॥/PUNC 145/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN अवश्यम्/KN  समारब्धम्/KN  महता/NV प्रयत्नेन/NP संपादनीयम्/KN ।/PUNC 
किम्/AP च/AVK -/PUNC 
मन्त्रः/NP योधः/NP इव/SD अधीरः/NP सर्वाङ्गैः/NP संवृतैः/KN अपि/A ।/PUNC 
चिरम्/KV न/AN सहते/KP स्थातुम्/KKS परेभ्यः/NP भेदशङ्कया/NP ॥/PUNC 146/PUNC ॥/PUNC 
यदि/A असौ/SN दृष्टदोषः/NP अपि/A दोषात्/NP निवर्त्य/KKS संधातव्यः/KN तत्/SN अति/A इव/SD अनुचितम्/KN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
सकृत्/NV दुष्टम्/KN तु/A यः/SN मित्रम्/NP पुनः/A संधातुम्/KKS इच्छति/KP ।/PUNC 
सः/SN मृत्युम्/NP एव/INTF गृह्णाति/KP गर्भम्/NP अश्वतरी/NP यथा/A ॥/PUNC 147/PUNC ॥/PUNC 
सिंहः/NP ब्रूते/KP ज्ञायताम्/KP तावत्/A किम्/AP अस्माकम्/SN असौ/SN कर्तुम्/KKS समर्थः/NP ।/PUNC दमनक/NS आह/KP -/PUNC देव/NP ।/PUNC 
अङ्गाङ्गिभावम्/NP अज्ञात्वा/KKS कथम्/AP सामर्थ्यनिर्णयः/NP ।/PUNC 
पश्य/KP टिट्टिभमात्रेण/NP समुद्रः/NP व्याकुलीकृतः/KN ॥/PUNC 148/PUNC ॥/PUNC 
सिंहः/NP पृच्छति/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC दमनकः/NS कथयति/KP -/PUNC

कथा/NP -/PUNC 9/PUNC 
 
(/PUNC टिट्टिभ/NP -/PUNC समुद्र/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC

दक्षिणसमुद्रतीरे/NP टिट्टिभदंपती/NP निवसतः/KP ।/PUNC तत्र/A च/AVK आसन्नप्रसवा/NV टिट्टभी/NP भर्तारम्/NP आह/KP –/PUNC नाथ/NP ।/PUNC प्रसवयोग्यस्थानम्/NP निभृतम्/KN अनुसंधीयताम्/KP ।/PUNC टिट्टिभः/NP अवदत्/KP -/PUNC भार्ये/NP ननु/A इदम्/SN एव/INTF स्थानम्/NP प्रसूतियोग्यम्/NV ।/PUNC 
सा/SN ब्रूते/KP -/PUNC समुद्रवलया/NP प्लाव्यते/KP स्थानम्/NP एतत्/SN ।/PUNC टिट्टिभः/NP अवदत्/KP  -/PUNC किम्/AP अहम्/SN  निर्बलः/NP येन/SN स्वगृहावस्थितः/KN समुद्रेण/NP निग्रहीतव्यः/KN ।/PUNC टिट्टिभी/NP विहसि/KV आह/KP -/PUNC स्वामिन्/NP त्वया/SN समुद्रेण/NP च/AVK महत्/NV अन्तरम्/NP ।/PUNC 
अथवा/A -/PUNC 
दुःखम्/NP आत्मा/NP परिच्छेत्तम्/KN तथापि/A योग्यः/NP न/AN वा/A इति/AUD यः/SN ।/PUNC 
अस्ति/KP इदृक्/A यस्य/SN विज्ञानम्/NP कृच्छ्रे/NP अपि/A न/AN सीदति/KP ॥/PUNC 149/PUNC ॥/PUNC 
अपि/A च/AVK -/PUNC 
अनुचितकार्यारम्भः/NP स्वजनविरोधः/NP बलीयसि/NP स्पर्धा/NP ।/PUNC 
प्रमदाजनविश्वासः/NP मृत्योः/NP द्वाराणि/NP चत्वारि/SMKY ॥/PUNC 150/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A [/PUNC कृच्छ्रेण/KV ]/PUNC स्वामिवचनात्/NP तत्र/A एव/INTF प्रसूता/KN सा/SN ।/PUNC एतत्/SN सर्वम्/SN  श्रुत्वा/KKS समुद्रेण/NP अपि/A तत्/SN शक्तिज्ञानार्थम्/NP तत्/SN अण्डानि/NP अपहृतानि/KN ।/PUNC ततः/A टिट्टिभी/NP शोकार्ता/NV भर्तारम्/NP आह/KP -/PUNC नाथ/A कष्टम्/NP आपतितम्/KN ।/PUNC 
तानि/SN अण्डानि/NP मे/SN नष्टानि/KN ।/PUNC टिट्टिभः/NP अवदत्/KP -/PUNC प्रिये/NP मा/AN भैषीः/KP ।/PUNC इति/AUD उक्त्वा/KKS पक्षिणाम्/NP मेलकम्/NP कृत्वा/KKS पक्षिस्वामिनः/NV गरुडस्य/NS समीपम्/NP गतः/KN ।/PUNC तत्र/A गत्वा/KKS सकलवृत्तान्तः/NP टिट्टिभेन/NP भगवतः/NP गरुडस्य/NS पुरतः/AUP निवेदितः/KN -/PUNC देव/NP समुद्रेण/NP अहम्/SN स्वगृहावस्थितः/KN विना/A अपराधेन/NP एव/INTF निगृहीतः/KN ।/PUNC 
ततः/A तत्/SN वचनम्/NP आकर्ण्य/KKS गरुत्मता/NS प्रभुः/NP भगवत्/NP नारायणः/NS सृष्टिस्थितिप्रलयहेतुः/NP विज्ञप्तः/KN ।/PUNC सः/SN समुद्रम्/NP अण्डदानाय/NP आदिदेश/KP ।/PUNC ततः/A भगवदाज्ञाम्/NP मौलौ/NP निधाय/KKS समुद्रेण/NP तानि/SNV अण्डानि/NP टिट्टिभाय/NP समर्पितानि/KN ।/PUNC अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP अङ्गाङ्गिभावम्/NP अज्ञात्वा/KKS इत्यादि/AUD ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC कथम्/AP असौ/SN ज्ञातव्यः/KN द्रोहबुद्धिः/NP इति/AUD ।/PUNC दमनकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC यत्/SN असौ/NS सदर्पः/NV शृङ्गाग्रप्रहरणाभिमुखः/NV चकितम्/KN इव/SD आगच्छति/KP तदा/A ज्ञास्यति/KP स्वामी/NP ।/PUNC 
एवम्/ASD उक्त्वा/KKS संजीवकसमीपम्/NP गतः/KN ।/PUNC तत्र/A गतः/KN च/AVK मन्दम्/KV मन्दम्/DV उपसर्पन्/KNV विस्मितम्/KN इव/SD आत्मानम्/SN अदर्शयत्/KP ।/PUNC संजीवकेन/NS सादरम्/KV उक्तम्/KN –/PUNC भद्र/NP ।/PUNC कुशलम्/NP ते/SN ।/PUNC दमनकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC अनुजीविनाम्/NP  कुतः/AP कुशलम्/NP
यतः/A -/PUNC 
संपत्तयः/NP पराधीनाः/NV सदा/A चित्तम्/NP अनिर्वृतम्/KN ।/PUNC 
स्वजीविते/NP अपि/A अविश्वासः/NP तेषाम्/SN ये/SN राजसंश्रयाः/NP ॥/PUNC 151/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
कः/SN अर्थान्/NP प्राप्य/KKS न/AN गर्वितः/KN विषयिणः/NP ,/PUNC कस्य/SN आपदः/NP अस्तम्/NP गताः/KN
स्त्रीभिः/NP कस्य/SN न/AN खण्डितम्/KN भुवि/NP मनः/NP ,/PUNC कः/SN वा/A अस्ति/KP राज्ञाम्/NP प्रियः/NP
कः/SN कालस्य/NP भुजान्तरम्/NP न/AN च/AVK गतः/KN ,/PUNC कः/SN अर्थी/NP गतः/KN गौरवम्/NP 
कः/SN वा/A दुर्जनवगुरासु/NP पतितः/KN क्षेमेण/NP यातः/KN पुमान्/NP ॥/PUNC 152/PUNC ॥/PUNC 
संजीवकेन/NS उक्तम्/KN -/PUNC सखे/NP ब्रूहि/KP किम्/SN एतत्/SN ।/PUNC दमनक/NS आह/KP –/PUNC किम्/AP  ब्रवीमि/KP मन्दभाग्यः/NP
पश्य/KP -/PUNC 
यस्या/SN समुद्रे/NP निर्मग्ने/KN लब्ध्वा/KKS सर्पावलम्बनम्/NP ।/PUNC 
न/AN मुञ्चति/KP न/AN च/APY आदत्ते/KP तथा/A मुग्धः/KN अस्मि/KP संप्रति/A ॥/PUNC 153/PUNC ॥/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
एकत्र/A राजविश्वासः/NP नश्यति/KP अन्यत्र/A बान्धवः/NP ।/PUNC 
किम्/AP करोमि/KP क्व/AP गच्छामि/KP पतितः/KN दुःखसागरे/NP ॥/PUNC 154/PUNC ॥/PUNC 
इति/AUD उक्त्वा/KKS दीर्घम्/KV निःश्वस्य/KKS उपविष्टः/KN ।/PUNC संजीवकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC मित्र/NP तथापि/A सविस्तरम्/KV  मनोगतम्/KN उच्यताम्/KP ।/PUNC दमनकः/NS सुनिभृतम्/KN आह/KP –/PUNC यद्यपि/A राजविश्वासः/NP न/AN कथनीयः/KN तथापि/A भवान्/SN अस्मदीयप्रत्ययात्/NP आगतः/KN ।/PUNC 
मया/SN परलोकार्थिना/NP अवश्यम्/NP तव/SN हितम्/NP आख्येयम्/KN ।/PUNC शृणु/KP ।/PUNC अयम्/SNV स्वामी/NP तव/SN उपरि/A विकृतबुद्धी/NV रहसि/NP उक्तवान्/KN –/PUNC संजीवकम्/NS एव/INTF हत्वा/KKS स्वपरिवारम्/NP तर्पयामि/KP ।/PUNC 
एतत्/SN श्रुत्वा/KKS संजीवकः/NS परम्/A विषादम्/NP अगमत्/KP ।/PUNC दमनकः/NS पुनः/A आह/KP अलम्/SN विषादेन/NP ।/PUNC प्राप्तकाले/NP कार्यम्/KN अनुष्ठीयताम्/KN ।/PUNC संजीवकः/NS क्षणम्/NP  विमृश्य/KKS आह/KP सुष्ठु/KV खलु/A इदम्/SN उच्यते/KP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
दुर्जनगम्या/NV नार्यः/NP प्रायेण/A अपात्रभृत्/NV भवति/KP राजा/NP ।/PUNC 
कृपणानुसारि/NV च/APY धनम्/NP देवः/NP गिरिजलधिवर्षी/NV च/APY ॥/PUNC 155/PUNC ॥/PUNC 
(/PUNC स्वगतम्/NP )/PUNC तत्/SN किम्/SN इदम्/SN एतत्/SN विचेष्टितम्/KN न/AN वा/A इति/AUD एतद्/SN व्यवहारात्/NP एव/INTF निर्णेतुम्/KKS न/AN शक्यते/KP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
कश्चित्/SN आश्रयसौन्दर्यात्/NP धत्ते/KP शोभाम्/NP असज्जनः/NP ।/PUNC 
प्रमदालोचनन्यस्तम्/KNV मलीमसम्/NP इव/ASD अञ्जनम्/NP ॥/PUNC 156/PUNC ॥/PUNC 
तत्र/A विचिन्त्य/KKS उक्तम्/KN –/PUNC कष्टम्/NP  किम्/AP इदम्/SN आपतितम्/KN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
आराध्यमानः/KNV  नृपतिः/NP प्रयत्नात्/NP -/PUNC 
न/AN तोषम्/NP आयाति/KP किम्/SN अत्र/A चित्रम्/NP ।/PUNC 
अयम्/SN तु/A अपूर्वप्रतिमाविशेषः/NP 
यः/SN सेव्यमानः/KNV  रिपुताम्/NP उपैति/KP ॥/PUNC 157/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN अयम्/SN अशक्यार्थः/NV प्रमेयः/NP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
निमित्तम्/NP उद्दिश्य/KKS हि/A यः/SSN प्रकुप्यति/KP
ध्रुवम्/A सः/SSN तस्य/SN अपगमे/NP प्रसीदति/KP ।/PUNC 
अकारणद्बेषि/NV मनः/NP तु/A यस्य/SN वै/A 
कथम्/AP जनः/NP तम्/SN परितोषयिष्यति/KP ॥/PUNC 158/PUNC ॥/PUNC 
किम्/SN मया/SN अपकृतम्/KN राज्ञः/NP ।/PUNC अथवा/A निर्निमित्तापकारिणः/NV च/AVK भवन्ति/KP राजानः/NP ।/PUNC दमनकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC तथापि/A एतत्/SN शृणु/KP -/PUNC 
विज्ञैः/NP स्निग्धैः/KNV उपकृतम्/KN अपि/A द्बेष्यताम्/NP एति/KP किंचित्/A 
साक्षात्/KV अन्यैः/SN अपकृतम्/KN अपि/A प्रीतिम्/NP एव/INTF उपयाति/KP ।/PUNC 
चित्रम्/NV चित्रम्/DV किम्/AP अथ/A चरितम्/NP  न/AN एकभावाश्रयाणाम्/NP 
सेवाधर्मः/NP परमगहनः/NV योगिनाम्/NP अपि/A अगम्यः/KNV ॥/PUNC 159/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
कृतशतम्/NP असत्सु/NP नष्टम्/KN सुभाषितशतम्/NP च/APY नष्टम्/KN अबुधेषु/NP ।/PUNC 
वचनशतम्/NP अवचनकरे/NP बुद्धिशतम्/NP अचेतने/NP नष्टम्/KN ॥/PUNC 160/PUNC ॥/PUNC 
किम्/SN च/AVK -/PUNC 
चन्दनतरुषु/NP भुजंगाः/NP जलेषु/NP कमलानि/NP तत्र/A च/APY ग्राहाः/NP ।/PUNC 
गुणघातिनः/NP च/APY भोगे/NP खलाः/NP न/AN च/APY सुखानि/NP अविघ्नानि/NV ॥/PUNC 161/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
मूलम्/NP भुजंगैः/NP कुसुमानि/NP भृङ्गैः/NP
शाखाः/NP प्लवङ्गैः/NP शिखराणि/NP भल्लैः/NP ।/PUNC 
न/AN अस्ति/KP एव/INTF तत्/SN चन्दनपादपस्य/NP
यत्/SN न/AN आश्रितम्/KN  दुष्टतरैः/NP च/APY हिंस्रैः/NP ॥/PUNC 162/PUNC ॥/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
दूरात्/A उच्छ्रितपाणिः/NV आर्द्रनयनः/NV प्रोत्सारितार्धासनः/NV
गाढालिङ्गनतत्परः/NV प्रियकथाप्रश्नेषु/NP दत्तादरः/NV ।/PUNC 
अन्तर्भूतविषः/NV बहिः/A मधुमयः/NV च/APY अतीव/NV मायापटुः/NV 
कः/SN नाम/A अयम्/SN अपूर्वनाटकविधिः/NP यः/SN शिक्षितः/KN  दुर्जनैः/NP ॥/PUNC 163/PUNC ॥/PUNC 
तथा/AVK हि/A -/PUNC 
पोतः/NP दुस्तरवारिराशितरणे/NP दीपः/NP अन्धकारागमे/NP
निर्वाते/NP व्यजनम्/NP  मदान्धकरिणाम्/NP  दर्पोपशान्त्यै/NP शृणिः/NP ।/PUNC 
इत्थम्/A तत्/SN भुवि/NP न/AN अस्ति/KP यस्य/SN विधिना/NS न/AN उपायचिन्ता/NP कृता/KN
मन्ये/KP दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे/NP धाता/NS अपि/A भग्नोद्यमः/NV ॥/PUNC 164/PUNC ॥/PUNC 
संजीवकः/NS (/PUNC पुनः/A  निःश्वस्य/KKS )/PUNC –/PUNC कष्टम्/NP भोः/ASMB ।/PUNC कथम्/AP अहम्/SN  सस्यभक्षकः/NP सिंहेन/NP निपातयितव्यः/KN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
ययोः/SSN एव/INTF समम्/NV वित्तम्/NP ययोः/SSN एव/INTF समम्/NV बलम्/NP ।/PUNC 
तयोः/SSN विवादः/NP मन्तव्यः/KN न/AN उत्तमाधमयोः/NP क्वचित्/SN ॥/PUNC 165/PUNC ॥/PUNC 
(/PUNC पुनः/A विचिन्त्य/KKS )/PUNC केन/SN अयम्/SN राजा/NP मम/SN उपरि/A विकारितः/KN न/AN जाने/KP भेदम्/NP उपगतात्/KN राज्ञः/NP सदा/A भेतव्यम्/KN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
मन्त्रिणा/NP पृथिवीपालचित्तम्/NP विघटितम्/KN क्वचित्/SN ।/PUNC 
वलयम्/NP स्फटिकस्य/NP इव/ASD कः/SN  हि/A संधातुम्/KKS ईश्वरः/NP ॥/PUNC 166/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
वज्रम्/NP च/APY राजतेजः/NP च/APY द्बयम्/SMKY एव/INTF अतिभीषणम्/NV ।/PUNC 
एकम्/SN एकत्र/A पतति/KP पतति/KP अन्यत्/SN समन्ततः/KV ॥/PUNC 167/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN संग्रामे/NP मृत्युः/NP एव/INTF वरम्/NV ।/PUNC इदानीम्/A तत्/SN आज्ञा/NP अनुवर्तनम्/NP अयुक्तम्/KN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
मृतः/KN प्राप्नोति/KP वा/A स्वर्गे/NP शत्रुम्/NP हत्वा/KKS सुखानि/NP वा/A ।/PUNC 
उभौ/SN अपि/A हि/A शूराणाम्/NP  गुणौ/NP एतौ/SN सुदुर्लभौ/NP ॥/PUNC 168/PUNC ॥/PUNC 
युद्धकालः/NP च/AVK अयम्/SN -/PUNC 
यत्र/A अयुद्धे/NP ध्रुवम्/A मृत्युः/NP युद्धे/NP जीवितसंशयः/NP ।/PUNC 
तम्/SN एव/INTF कालम्/NP युद्धस्य/NP प्रवदन्ति/KP मनीषिणः/NP ॥/PUNC 169/PUNC ॥/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
अयुद्धे/NP हि/A यदा/A पश्येत्/KP न/AN किंचित्/SN हितम्/NP आत्मनः/SN ।/PUNC 
युध्यमानः/KNV तदा/A प्रज्ञः/NP म्रियते/KP रिपुणा/NP सह/AUP ॥/PUNC 170/PUNC ॥/PUNC 
जये/NP च/APY लभते/KP लक्ष्मीम्/NP  मृतेन/KN अपि/A सुराङ्गनाम्/NP ।/PUNC 
क्षणविध्वंसिनः/NV कायाः/NP का/SN चिन्ता/NP मरणे/NP रणे/NP ॥/PUNC 171/PUNC ॥/PUNC 
एतत्/SN चिन्तयित्वा/KKS संजीवकः/NS आह/KP भो/ASMB मित्र/NP ।/PUNC कथम्/AP असौ/SN माम्/SN  जिघांसुः/NP ज्ञातव्यः/KN ।/PUNC दमनकः/NS  ब्रूते/KP –/PUNC यत्/SN असौ/SN समुद्धतलाङ्गूलः/NV  उन्नतचरणः/NV  विवृतास्यः/NV त्वाम्/SN  पश्यति/KP तदा/A त्वम्/SN एव/INTF स्वविक्रमम्/NP  दर्शयिष्यसि/KP ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
बलवान्/NP अपि/A निस्तेजाः/NV कस्य/SN न/AN अभिभवास्पदम्/NP ।/PUNC 
निःशङ्कम्/KV दीयते/KP लोकैः/NP पश्य/KP भस्मचये/NP पदम्/NP ॥/PUNC 172/PUNC ॥/PUNC 
किंतु/A सर्वम्/SN एतत्/SN सुगुप्तम्/KN अनुष्ठाताव्यम्/KN ।/PUNC न/AN  चेत्/A न/AN त्वम्/SN  न/AN अहम्/SN ।/PUNC इति/AUD उक्त्वा/KKS दमनकः/NS करटकसमीपम्/NP गतः/KN ।/PUNC 
करटकेन/NS उक्तम्/KN –/PUNC किम्/AP  निष्पन्नम्/KN ।/PUNC दमनकेन/NS उक्तम्/KN  –/PUNC निष्पन्ने/KN असौ/SN अन्यः/SN अन्यभेदः/NP ।/PUNC करटकः/NS  ब्रूते/KP –/PUNC कः/SN अत्र/A संदेहः/NP
यतः/AVK -/PUNC 
बन्धुः/NP कः/SN नाम/A दुष्टानाम्/NP कुप्येत्/KP कः/SN कः/SN न/AN अतियाचितः/KN ।/PUNC 
कः/SN न/AN हृष्यति/KP वित्तेन/NP कुकृत्ये/NP कः/SN न/AN पण्डितः/NP ॥/PUNC 173/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
दुर्वृत्तः/KN क्रियते/KP धूर्तैः/NP श्रीमान्/? आत्मविवृद्धये/NP ।/PUNC 
किम्/AP नाम/A खलसंसर्गः/NP कुरुते/KP न/AN आश्रयाशवत्/KV ॥/PUNC 174/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A दमनकः/NS पिङ्गलकसमीपम्/NP गत्वा/KKS देव/NP समागतः/KN असौ/SN पापाशयः/NP ।/PUNC तत्/SN सज्जीभूय/KKS स्थीयताम्/NP इति/AUD उक्त्वा/KKS पूर्वोक्ताकारम्/NP कारयामास/KP ।/PUNC 
संजीवकः/NS अपि/A आगत्य/KKS तथाविधम्/NV विकृताकारम्/NP सिंहम्/NP दृष्ट्वा/KKS स्वानुरुपम्/NP विक्रमम्/NP चकार/KP ।/PUNC ततः/A तयोः/SN प्रवृत्ते/KN महाहवे/NP संजीवकः/NS सिंहेन/NP व्यापादितः/KN ।/PUNC 
अथ/A संजीवकम्/NS पिङ्गलकः/NS व्यापाद्य/KKS विश्रान्तः/KN सशोक/KV इव/SD तिष्ठति/KP ।/PUNC ब्रूते/KP च/AVK -/PUNC किम्/AP मया/SN दारुणम्/NV कर्म/NP कृतम्/KN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
परैः/SN संभुज्यते/KP राज्यम्/NP  स्वयम्/SN  पापस्य/NP भाजनम्/NP ।/PUNC 
धर्मातिक्रमतः/KN राजा/NP सिंहः/NP हस्तिवधात्/NP इव/ASD ॥/PUNC 175/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN  च/AVK -/PUNC 
भूमि/NP एकदेशस्य/NV गुणान्वितस्य/KN
भृत्यस्य/NP वा/A बुद्धिमतः/NP प्रणाशः/NP ।/PUNC 
भृत्यप्रणाशः/NP मरणम्/NP नृपाणाम्/NP 
नष्टा/KN अपि/A भूमिः/NP सुलभा/NV न/AN भृत्याः/NP ॥/PUNC 176/PUNC ॥/PUNC 
दमनकः/NS ब्रूते/KP -/PUNC स्वामिन्/NP कः/SN अयम्/SN नूतनः/NV न्यायः/NP यत्/SN अरातिम्/NP हत्वा/KKS संतापः/NP क्रियते/KP ।/PUNC 
तथा/A च/AVKउक्तम्/KN -/PUNC 
पिता/NP वा/A यदि/A वा/A भ्राता/NP पुत्रः/NP वा/A यदि/A वा/A सुहृत्/NP ।/PUNC 
प्राणच्छेदकरा/NV राज्ञा/NP हन्तव्या/KN भूतिम्/NP इच्छता/KNV ॥/PUNC 177/PUNC ॥/PUNC 
अपि/A च/AVK -/PUNC 
क्षमा/NP शत्रौ/NP च/APY मित्रे/NP च/APY यतीनाम्/NP एव/INTF भूषणम्/NP ।/PUNC 
अपराधिषु/NP सत्त्वेषु/NP नृपाणाम्/NP सा/SN एव/INTF दूषणम्/NP ॥/PUNC 178/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK -/PUNC 
राज्यलोभात्/NP अहंकारात्/NP इच्छतः/KNV स्वामिनः/NP पदम्/NP ।/PUNC 
प्रायश्चित्तम्/NP तु/A तस्य/SN एकम्/SN जीवोत्सर्गः/NP न/AN च/APY अपरम्/SN ॥/PUNC 179/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
राजा/NP घृणी/NV ब्राह्मणः/NP सर्वभक्षः/NV
स्त्री/NP च/APY अवशा/NV दुष्प्रकृतिः/NV सहायः/NP ।/PUNC 
प्रेष्यः/NP प्रतीपः/NV अधिकृतः/KN प्रमादी/NV
त्याज्या/KN इमे/SN यः/SN च/APY कृतम्/KN न/AN वेत्ति/KP ॥/PUNC 180/PUNC ॥/PUNC 
विशेषतः/NP च/AVK -/PUNC 
सत्यानृता/NV च/AVK परुषा/NV प्रियवादिनी/NV च/APY
हिंस्रा/NV दयालुः/NV अपि/A च/APY अर्थपरा/NV वदान्या/NV ।/PUNC 
नित्यव्यया/NV प्रचुररत्नधनागमा/NV च/APY 
वाराङ्गना/NP इव/ASD नृपनीतिः/NP अनेकरुपा/NV ॥/PUNC 181/PUNC ॥/PUNC 
इति/AUD दमनकेन/NS संतोषितः/KN पिङ्गलकः/NS स्वाम्/SN प्रकृतिम्/NP आपन्नः/KN सिंहासने/NP उपविष्टः/KN ।/PUNC दमनकः/NS प्रहृष्टमना/KV विजयताम्/KP महाराजः/NP शुभम्/NP अस्तु/KP सर्वजगताम्/NP इति/AUD उक्त्वा/KKS यथासुखम्/KV अवस्थितः/KN ।/PUNC 
विष्णुशर्मा/NS उवाच/KP –/PUNC सुहद्भेदः/NS श्रुतः/KN तावत्/A भवद्भिः/SN ।/PUNC राजपुत्राः/NP ऊचुः/KP –/PUNC भवत्/SN प्रसादात्/NP श्रुतः/KN ।/PUNC सुखिनः/NP भूताः/KN वयम्/SN ।/PUNC 
विष्णुशर्मा/NS अब्रवीत्/KP –/PUNC अपरम्/SN अपि/A इदम्/SN अस्तु/KP -/PUNC 
सुहद्भेदः/NP तावत्/A भवतु/KP भवताम्/SN शत्रुनिलये/NP
खलः/NP कालाकृष्टः/KN प्रलयम्/NP उपसर्पतु/KP अहः/NP अहः/DV ।/PUNC 
जनः/NP नित्यम्/KV भूयात्/KP सकलसुखसंपत्तिवसतिः/NP ।/PUNC 
कथारामे/NP रम्ये/NV सततम्/KV इह/A बालः/NP अपि/A रमताम्/KP ॥/PUNC 180/PUNC ॥/PUNC  
इति/AUD हितोपदेशे/NS सुहद्भेदः/NS नाम/A द्वितीयः/SMKP कथासंग्रहः/NP समाप्तः/KN ।/PUNC 



हितोपदेश/NS

विग्रहः/NS -/PUNC 3/PUNC 

पुनः/A कथारम्भकाले/NP राजपुत्रैः/NP उक्तम्/KN –/PUNC आर्य/NP !/PUNC राजपुत्राः/NP वयम्/SN ।/PUNC तत्/SN विग्रहम्/NS श्रोतुम्/KKS कुतूहलम्/NP अस्ति/KP ।/PUNC विष्णुशर्मणा/NS उक्तम्/KN –/PUNC यत्/SN एव/INTF भवद्भ्यः/SN रोचते/KP कथयामि/KP ।/PUNC विग्रहः/NP श्रूयताम्/KP यस्य/SN अयम्/SN आद्यः/NV श्लोकः/NP -/PUNC 
हंसैः/NP सह/AUP मयूराणाम्/NP विग्रहे/NP तुल्यविक्रमे/NV ।/PUNC 
विश्वास्य/KKS वञ्चिता/KN हंसाः/NP काकैः/NP स्थित्वा/KKS अरिमन्दिरे/NP ॥/PUNC 1/PUNC ॥/PUNC 	
राजपुत्राः/NP ऊचुः/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC विष्णुशर्मा/NS कथयति/KP -/PUNC 

कथा/NP 1/PUNC 

 (/PUNC हंस/NP -/PUNC काक/NP -/PUNC मयूर/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC
 
अस्ति/KP कर्पूरद्बीपे/NP पद्मकेलिनामधेयम्/NP सरः/NP ।/PUNC तत्र/A हिरण्यगर्भः/NS नाम/A राजहंसः/NP प्रतिवसति/KP ।/PUNC सः/SN च/AVKसर्वैः/SN जलचरपक्षिभिः/NP मिलित्वा/KKS पक्षिराज्ये/NP अभिषिक्तः/KN ।/PUNC 
यतः/A -/PUNC 
यदि/A न/AN स्यात्/KP नरपतिः/NP सम्यक्/NV नेता/NP ततः/A प्रजा/NP ।/PUNC 
अकर्णधारा/NP जलधौ/NP विप्लवेत/KP इह/A नौः/NP इव/ASD ॥/PUNC 2/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK-/PUNC 
प्रजाम्/NP संरक्षति/KP नृपः/NP वर्धयति/KP पार्थिवम्/NP ।/PUNC 
वर्धनात्/NP रक्षणम्/NP श्रेयः/NP तत्/SN अभावे/NP सत्/NP अपि/A असत्/NP ॥/PUNC 3/PUNC ॥/PUNC 
एकदा/A असौ/SN राजहंसः/NP सुविस्तीर्णकमलपर्यङ्के/NP सुखासीनः/NV परिवारपरिवृतः/NV तिष्ठति/KP ।/PUNC ततः/A कुतश्चित्/A देशात्/NP आगत्य/KKS दीर्घमुखः/NP नाम/A बकः/NP प्रणम्य/KKS उपविष्टः/KN ।/PUNC राजा/NP उवाच/KP -/PUNC दीर्घमुख/NS देशान्तरात्/NP आगतः/KN असि/KP ।/PUNC वार्ताम्/NP कथय/KP ।/PUNC स/SN ब्रूते/KP -/PUNC देव/NP अस्ति/KP महती/NV वार्ता/NP ।/PUNC 
ताम्/SN आख्यातुकामः/NP सत्वरम्/KV आगतः/KV अहम्/SN ।/PUNC श्रूयताम्/KP -/PUNC अस्ति/KP महती/NV जम्बूद्बीपे/NP विन्ध्यः/NP नाम/A गिरिः/NP ।/PUNC तत्र/A चित्रवर्णः/NS नाम/A मयूरः/NV पक्षिराजः/NP निवसति/KP ।/PUNC तस्य/SN अनुचरैः/NP चरद्भिः/KNV पक्षिभिः/NP अहम्/SN दग्धारण्यमध्ये/NP चरन्/KNV अवलोकितः/KN पृष्टः/KN च/APY  –/PUNC कः/SN त्वम्/SN ।/PUNC 
कुतः/AP समागतः/KN असि/KP ।/PUNC तदा/A मया/SN उक्तम्/KN -/PUNC कर्पूरद्बीपस्य/NS राजचक्रवर्तिनः/NP हिरण्यगर्भस्य/NS राजहंसस्य/NP अनुचरः/NP अहम्/SN ।/PUNC कौतुकात्/NP देशान्तरम्/NP द्रष्टुम्/KKS आगतः/KN अस्मि/KP ।/PUNC एतत्/SN श्रुत्वा/KKS पक्षिभिः/NP उक्तम्/KN –/PUNC अनयोः/SN देशयोः/NP कः/SN देशः/NP भद्रतरः/NP राजा/NP च/PUNC ।/PUNC 
मया/SN उक्तम्/KN -/PUNC आः/ABS किम्/SN एवम्/ASD उच्यते/KP ।/PUNC महत्/NV अन्तरम्/NP ।/PUNC यतः/A कर्पूरद्बीपः/NS स्वर्ग/NP एव/INTF राजहंसः/NP च/APY  द्बितीयः/SMKP स्वर्गपतिः/NP ।/PUNC 
अत्र/A मरुस्थले/NP पतिता/KN यूयम्/SN किम्/SN कुरुथ/KP ।/PUNC आगच्छत/KP अस्मत्/SN देशे/NP गम्यताम्/KP ।/PUNC ततः/A अस्मत्/SN वचनम्/NP आकर्ण्य/KKS सर्वे/SN सकोपा/KV बभूवुः/KP ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN -/PUNC 
पयःपानम्/NP भुजंगानाम्/NP केवलम्/A विषवर्धनम्/NP ।/PUNC 
उपदेशः/NP हि/A मूर्खाणाम्/NP प्रकोपाय/NP न/PUNC शान्तये/KP ॥/PUNC 4/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
विद्वान्/NP एव/INTF उपदेष्टव्यः/KN न/AN अविद्वान्/NP तु/A कदाचन/A ।/PUNC 
वानरान्/NP उपदिश्य/KKS अथ/A स्थानभ्रष्टाः/KN ययुः/KP खगाः/NP ॥/PUNC 5/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP उवाच/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC दीर्घमुखः/NS कथयति/KP -/PUNC
 
कथा/NP 2/PUNC
 
(/PUNC पक्षि/NP -/PUNC वानर/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC
 
अस्ति/KP नर्मदातीरे/NP विशालः/NV शाल्मलीतरुः/NP ।/PUNC तत्र/A निर्मितनीड/NV क्रोडे/NP पक्षिणः/NP सुखम्/NP  वर्षासु/NP अपि/A निवसन्ति/KP ।/PUNC अथ/A एकदा/A वर्षासु/NP नीलपटलैः/NP इव/ASD जलधरपटलैः/NP आवृते/KN नभः/NP तले/NP धारासारैः/NP महती/NV वृष्टिः/NP बभूव/KP ।/PUNC ततः/A वानरान्/NP तरुतले/NP अवस्थितान्/KN शीतार्तान्/KN कम्पमानान्/KNV अवलोक्य/KKS कृपया/NP पक्षिभिः/NP उक्तम्/KN -/PUNC भो/ASMB भो/SS/DVवानराः/NP शृणुत/KP -/PUNC 
अस्माभिः/SN निर्मिता/KN नीडाः/NP चञ्चुमात्राहतैः/KN तृणैः/NP ।/PUNC 
हस्तपादादिसंयुक्ता/KN यूयम्/SN किम्/SN इति/AUD सीदथ/KP ॥/PUNC 6/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN श्रुत्वा/KKS वानरैः/NP जातामर्षैः/NV आलोचितम्/KN -/PUNC अहो/ABS निर्वातनीडगर्भावस्थिताः/KN सुखिनः/NV पक्षिणः/NP अस्मान्/SN निन्दन्ति/KP ।/PUNC तत्/SN भवतु/KP तावद्/A वृष्टेः/NP उपशमः/NP ।/PUNC अनन्तरम्/AVK शान्ते/NV पानीयवर्षे/NP तैः/SN वानरैः/NP वृक्षम्/NP आरुह्य/KKS सर्वे/SN नीडा/NP भग्नाः/KN तेषाम्/SN अण्डानि/NP च/AVKअधः/A पातितानि/KN ।/PUNC अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP विद्वान्/NP एव/INTF उपदेष्टव्यः/KN इत्यादि/A ।/PUNC 
राजा/NP उवाच/KP –/PUNC ततः/A तैः/SN किम्/KP कृतम्/KN ।/PUNC बकः/NP कथयति/KP –/PUNC ततः/A तैः/SN पक्षिभिः/NP कोपात्/NP उक्तम्/KN –/PUNC केन/SN असौ/SN राजहंसः/NP राजा/NP कृतः/KN ॥/PUNC 
ततः/A मया/SN अपि/A जातकोपेन/KV उक्तम्/KN –/PUNC युष्मदीय/SN मयूरः/NP केन/SN राजा/NP कृतः/KN ?/PUNC एतत्/SN श्रुत्वा/KKS ते/SN सर्वे/SN माम्/SN हन्तुम्/KKS उद्यताः/KN ।/PUNC ततः/A मया/SN अपि/A स्वविक्रमः/NP दर्शितः/KN ।/PUNC 
यतः/A -/PUNC 
अन्यदा/A भूषणम्/NP पुंसः/NP क्षमा/NP लज्जा/NP इव/ASD योषितः/KN ।/PUNC
पराक्रमः/NP परिभवे/NP वैयात्यम्/NP सुरतेषु/NP इव/ASD ॥/PUNC 7/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP विहस्य/KKS आह/KP -/PUNC 
आत्मनः/SN च/APY  परेषाम्/SN च/APY  यः/SSN समीक्ष्य/KKS बलाबलम्/NP ।/PUNC 
अन्तरम्/A न/AN एव/INTF जानाति/KP सः/SSN तिरस्क्रियते/KP अरिभिः/NP ॥/PUNC 8/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/APY  –/PUNC 
सुचिरम्/A हि/A चरन्/KNV नित्यम्/A क्षेत्रे/NP सस्यम्/NP अबुद्धिमान्/NV ।/PUNC 
द्वीपिचर्मपरिच्छिन्नः/KN वाग्दोषात्/NP गर्दभः/NP हतः/KN ॥/PUNC ९/PUNC ॥/PUNC 
बकः/NP पृच्छति/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC राजा/NP कथयति/KP -/PUNC
 
कथा/NP 3/PUNC
 
(/PUNC व्याघ्रचर्मावृतगर्दभकथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP हस्तिनापुरे/NP विलासः/NS नाम/A रजकः/NP ।/PUNC तस्य/SN गर्दभः/NP अतिवाहनात्/NP दुर्बलः/NV मुमूर्षुः/NP इव/ASD अभवत्/KP ।/PUNC ततः/A तेन/SN रजकेन/NP असौ/SN व्याघ्रचर्मणा/NP प्रच्छाद्य/KKS अरण्यसमीपे/NP सस्यक्षेत्रे/NP नियुक्तः/KN ।/PUNC ततः/A दूरात्/A तम्/SN अवलोक्य/KKS व्याघ्रबुद्ध्या/NP क्षेत्रपतयः/NP सत्वरम्/KV पलायन्ते/KP ।/PUNC 
अथ/A एकदा/A केन/SN अपि/A सस्यरक्षकेण/NP धूसरकम्बलकृततनुत्राणेन/NP धनुष्काण्डम्/NP सज्जीकृत्यानतकायेन/NP एकान्ते/NP स्थितम्/KN ।/PUNC तम्/SN च/AVKदूरात्/KV दृष्ट्वा/KKS गर्दभः/NP पुष्टाङ्गः/NV यथेष्टसस्यभक्षणजातबलः/NV गर्दभी/NP इयम्/SN इति/AUD मत्वा/KKS उच्चैः/KV शब्दम्/NP कुर्वाणः/KNV तत्/SN अभिमुखम्/NP धावितः/KN ।/PUNC 
अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP सुचिरम्/A हि/A चरन्/KNV नित्यम्/A इत्यादि/A ।/PUNC ततः/A ततः/AV/DV॥/PUNC दीर्घमुखः/NP ब्रूते/KP –/PUNC ततः/A तैः/SNV पक्षिभिः/NP उक्तम्/KN -/PUNC अरे/ABS पाप/NP दुष्टबक/NP अस्माकम्/SN भूमौ/NP चरन्/KNV अस्माकम्/SN स्वामिनम्/NP अधिक्षिपसि/KP तत्/SN न/AN क्षन्तव्यम्/KN इदानीम्/A ।/PUNC इति/AUD उक्त्वा/KKS ते/SN सर्वे/SN माम्/SN चञ्चुभिः/NP हत्वा/KKS सकोपा/KV ऊचुः/KP -/PUNC पश्य/KP रे/ASMB मूर्ख/NP सः/SN हंसः/NP तव/SN राजा/NP सर्वथा/A मृदुः/NP ।/PUNC 
तस्य/SN राज्ये/NP अधिकारः/NP एव/INTF न/AN अस्ति/KP ।/PUNC यतः/A एकान्तमृदुः/NP करतलस्थम्/NV अपि/A अर्थम्/NP रक्षितुम्/KKS अक्षमः/NP ।/PUNC सः/SN कथम्/AP पृथिवीम्/NP शास्ति/KP राज्यम्/NP वा/A तस्य/SN किम्/SN ।/PUNC त्वम्/SN च/AVK कूपमण्डूकः/NP तेन/SN तत्/SN आश्रयम्/NP उपदिशसि/KP ।/PUNC 
शृणु/KP -/PUNC 
सेवितव्यः/KN महावृक्षः/NP फलच्छायासमन्वितः/NV ।/PUNC 
यदि/A दैवात्/NP फलम्/NP न/AN अस्ति/KP छाया/NP केन/SN निवार्यते/KP ॥/PUNC 10/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
हीनसेवा/NP न/AN कर्तव्या/KN कर्तव्यः/KN महदाश्रयः/NP ।/PUNC 
पयः/NP अपि/A शौण्डिकीहस्ते/NP वारुणी/NP इति/AUD अभिधीयते/KP ॥/PUNC 11/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK -/PUNC 
महान्/NP अपि/A अल्पताम्/NP याति/KP निर्गुणे/NP गुणविस्तरः/NP ।/PUNC 
आधाराधेयभावेन/NP गजेन्द्र/NP इव/ASD दर्पणे/NP ॥/PUNC 12/PUNC ॥/PUNC 
विशेषतः/NP च/AVK –/PUNC 
व्यपदेशे/NP अपि/A सिद्धिः/NP स्यात्/KP अतिशक्ते/NV नराधिपे/NP ।/PUNC 
शशिनः/NP व्यपदेशेन/NP शशकाः/NP सुखम्/NP आसते/KP ॥/PUNC 13/PUNC ॥/PUNC 
मया/SN उक्तम्/KN –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC पक्षिणः/NP कथयन्ति/KP -/PUNC
 
कथा/NP 4/PUNC 

(/PUNC गज/NP -/PUNC शशक/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC

कदाचित्/A वर्षासु/NP अपि/A वृष्टेः/NP अभावात्/NP तृषार्तः/KN गजयूथः/NP यूथपतिम्/NP आह/KP -/PUNC नाथ/NP कः/SN अभ्युपायः/NP अस्माकम्/SN जीवनाय/NP ।/PUNC अस्ति/KP अत्र/A क्षुद्रजन्तूनाम्/NP निमज्जनस्थानम्/NP ।/PUNC 
वयम्/SN तु/A निमज्जनाभावात्/NP अन्धाः/ इव/ASD ।/PUNC क्व/AP यामः/KP किम्/SN कुर्मः/KP ।/PUNC ततः/A हस्तिराजः/NP न/AN अतिदूरम्/A गत्वा/KKS निर्मलम्/NV हृदम्/NP दर्शितवान्/KN ।/PUNC ततः/A दिनेषु/NP गच्छत्सु/NV तत्/SN तीरावस्थिता/KN गजपादाहतिभिः/NP चूर्णिताः/KN क्षुद्रशशकाः/NP ।/PUNC 
अनन्तरम्/AVK शिलिमुखः/NS नाम/A शशकः/NP चिन्तयामास/KP -/PUNC अनेन/SN गजयूथेन/NP पिपासाकुलितेन/KN प्रत्यहम्/NP अत्र/A आगन्तव्यम्/KN ।/PUNC अतः/A विनश्यति/KP अस्मत्/SN कुलम्/NP ।/PUNC 
ततः/A विजयः/NS नाम/A वृद्धशशकः/NP अवदत्/KP -/PUNC मा/AN विषीदत/KP ।/PUNC मया/SN अत्र/A प्रतीकारः/KN कर्तव्यः/KN ।/PUNC ततः/A असौ/SN प्रतिज्ञाय/KKS चलितः/KN ।/PUNC गच्छता/KNV च/AVKतेन/SN आलोचितम्/KN –/PUNC कथम्/AP मया/SN गजयूथसमीपे/NP स्थित्वा/KKS वक्तव्यम्/KN ।/PUNC 
यतः/A -/PUNC 
स्पृशन्/KNV अपि/A गजः/NP हन्ति/KP जिघ्रन्/KNV अपि/A भुजंगमः/NP ।/PUNC 
हसन्/KNV अपि/A नृपः/NP हन्ति/KP मानयन्/KNV अपि/A ॥/PUNC 14/PUNC ॥/PUNC 
अतः/A अहम्/SN पर्वतशिखरम्/NP आरुह्य/KKS यूथनाथम्/NP संवादयामि/KP ।/PUNC तथा/A अनुष्ठिते/KN यूथनाथ/NP उवाच/KP –/PUNC कः/SN त्वम्/NP कुतः/AP समायातः/KN ।/PUNC स/SN ब्रूते/KP –/PUNC शशकः/NP अहम्/SN ।/PUNC भगवता/NP चन्द्रेण/NS भवत्/SN अन्तिकम्/A प्रेषितः/KN ।/PUNC यूथपतिः/NP आह/KP –/PUNC कार्यम्/KN उच्यताम्/KP ।/PUNC 
विजयः/NS ब्रूते/KP -/PUNC 
उद्यतेषु/NP अपि/A शस्त्रेषु/NP दूतः/NP वदति/KP न/AN अन्यथा/A ।/PUNC 
सदा/A एव/INTF अवध्यभावेन/NP यथा/A अर्थस्य/NP हि/A वाचकः/NP ॥/PUNC 15/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN अहम्/A तत्/SN आज्ञया/NP ब्रवीमि/KP ।/PUNC 
शृणु/KP ।/PUNC 
यत्/SN एते/SN चन्द्रसरोरक्षकाः/NV शशकाः/NP त्वया/SN सारिताः/KN तत्/SN अनुचितम्/NP कृतम्/KN ।/PUNC 
यतः/SN ते/SN शशकाः/NP चिरम्/A अस्माकम्/SN रक्षिताः/NP ।/PUNC 
अतः/A एव/INTF मे/SN शशाङ्कः/NP इति/AUD प्रसिद्धिः/NP ।/PUNC 
एवम्/ASD उक्तवति/KNV दूते/NP यूथपतिः/NP भयात्/NP इदम्/SN आह/KP –/PUNC इदम्/SN अज्ञानतः/NP कृतम्/KN ।/PUNC पुनः/A न/AN गमिष्यामि/KP ।/PUNC दूत/NP उवाच/KP –/PUNC यदि/A एवम्/ASD तत्/SN अत्र/A सरसि/NP कोपात्/NP कम्पमानम्/KNV भगवन्तम्/NP शशाङ्कम्/NS प्रणम्य/KKS प्रसाद्य/KKS गच्छ/KP ।/PUNC 
ततः/A रात्रौ/NP यूथपतिम्/NP नीत्वा/KKS जले/NP चञ्चलम्/NV चन्द्रबिम्बम्/NP दर्शयित्वा/KKS यूथपतिः/NP प्रणामम्/NP कारितः/KN ।/PUNC उक्तम्/KN च/AVK तेन/SN -/PUNC देव/NP अज्ञानात्/NP अनेन/SN अपराधः/NP कृतः/KN ।/PUNC ततः/A क्षम्यताम्/KP ।/PUNC न/AN एवम्/ASD वारान्तरम्/KV विधास्यते/KP इति/AUD उक्त्वा/KKS प्रस्थापितः/KN ।/PUNC 
अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC व्यपदेशे/NP अपि/A सिद्धिः/NP स्यात्/KP इति/AUD ।/PUNC ततः/A मया/SN उक्तम्/KN -/PUNC सः/SN एव/INTF अस्मत्/SN प्रभू/NP राजहंसः/NP महाप्रतापः/NV अतिसमर्थः/NV ।/PUNC त्रैलोक्यस्य/NP अपि/A प्रभुत्वम्/NP तत्र/A युज्यते/KP किम्/AP पुनः/A राज्यम्/NP इति/AUD ।/PUNC 
तदा/A अहम्/SN तैः/SN पक्षिभिः/NP दुष्ट/NP कथम्/AP अस्मत्/SN भूमौ/NP चरसि/KP इति/AUD अभिधाय/KKS राज्ञाः/NP चित्रवर्णस्य/NP समीपम्/NP नीतः/KN ।/PUNC ततः/A राज्ञः/NP पुरः/A माम्/SN प्रदर्श्य/KKS तैः/SN प्रणम्य/KKS उक्तम्/KN -/PUNC देव/NP अवधीयताम्/KP एष/SN दुष्टः/NV बकः/NP यत्/SN अस्मत्/SN देशे/NP चरन्/KNV अपि/A देवपादान्/NP अधिक्षिपति/KP ।/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC कः/SN अयम्/SN ।/PUNC कुतः/AP समायातः/KN ।/PUNC ते/SN ऊचुः/KP -/PUNC हिरण्यगर्भनाम्नः/NP राजहंसस्य/NP अनुचरः/NP कर्पूरद्बीपात्/NP आगतः/KN ।/PUNC अथ/A अहम्/SN गृध्रेण/NP मन्त्रिणा/NP पृष्टः/KN –/PUNC कः/SN तत्र/SN मुख्यः/NV मन्त्री/NP इति/AUD ।/PUNC मया/SN उक्तम्/KN –/PUNC सर्वशास्त्रार्थपारगः/NV सर्वज्ञः/NS नाम/A चक्रवाकः/NP ।/PUNC गृध्रः/NP ब्रूते/KP –/PUNC युज्यते/KP ।/PUNC स्वदेशजः/NP असौ/SN ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
स्वदेशजम्/NV कुलाचारविशुद्धम्/NV उपधाशुचिम्/NV ।/PUNC 
मन्त्रज्ञम्/NV अव्यसनिनम्/NV व्यभिचारविवर्जितम्/NV ॥/PUNC 16/PUNC ॥/PUNC 
अधीतव्यवहाराङ्गम्/NV मौलम्/NV ख्यातम्/NV विपश्चितम्/NV ।/PUNC 
अर्थस्य/NP उत्पादकम्/NV सम्यक्/KV विदध्यान्/KP मन्त्रिणम्/NP नृपः/NP ॥/PUNC 17/PUNC ॥/PUNC 
अत्र/A अन्तरे/A शुकेन/NP उक्तम्/KN -/PUNC देव/NP कर्पूरद्बीपादयः/NP लघुद्बीपा/NV जम्बुद्बीपान्तर्गताः/KN एव/INTF ।/PUNC तत्र/A अपि/A देवपादानाम्/NP एव/INTF आधिपत्यम्/KN ।/PUNC ततः/A राज्ञा/NP अपि/A उक्तम्/KN –/PUNC एवम्/ASD एव/INTF ।/PUNC 
यतः/AVK -/PUNC 
राजा/NP मत्तः/KN शिशुः/NP च/AVK एव/INTF प्रमादी/NP धनगर्वितः/KN ।/PUNC 
अप्राप्यम्/KN अपि/A वाञ्छन्ति/KP किम्/SN पुनः/A लभ्यम्/KN एव/INTF यत्/SN ॥/PUNC 18/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A मया/SN उक्तम्/KN -/PUNC यदि/A वचनमात्रेण/NP एव/INTF आधिपत्यम्/NP सिद्ध्यति/KP तदा/A जम्बूद्वीपे/NP अपि/A अस्मत्/SN प्रभोः/NP हिरण्यगर्भस्य/NP स्वाम्यम्/KN अस्ति/KP ।/PUNC शुकः/NP ब्रूते –/PUNC कथम्/AP अत्र/A निर्णयः/NP ।/PUNC मया/SN उक्तम्/KN –/PUNC संग्राम/NP एव/INTF ।/PUNC 
राज्ञा/NP विहस्य/KKS उक्तम्/KN –/PUNC स्वस्वामिनम्/NP गत्वा/KKS सज्जीकुरु/KP ।/PUNC तदा/A मया/SN उक्तम्/KN –/PUNC स्वदूतः/NP अपि/A प्रस्थाप्यताम्/KP ।/PUNC राजा/NP उवाच/KP –/PUNC कः/SN प्रयातु/KP दौत्येन/KN ।/PUNC यतः/A एवम्/ASD भूतः/KN दूतः/NP कार्यः/KN –/PUNC 
भक्तः/NV गुणी/NV शुचिः/NV दक्षः/NV प्रगल्भः/NV अव्यसनी/NV ।/PUNC 
ब्राह्मणः/NV परम्/A मर्मज्ञः/NV दूतः/NP स्यात्/KP प्रतिभानवान्/NV ॥/PUNC 19/PUNC ॥/PUNC 
गृध्रः/NP वदति/KP –/PUNC सन्ति/KP एव/INTF दूताः/NP बहवः/SN ।/PUNC किंतु/A ब्राह्मणः/NP एव/INTF कर्तव्यः/KN ।/PUNC 
यतः/AVK –/PUNC 
प्रसादम्/NP कुरुते/KP पत्युः/NP संपत्तिम्/NP न/AN अभिवाञ्छति/KP ।/PUNC 
कालिमा/NP कालकूटस्य/NP न/AN अपैति/KP ईश्वरसंगमात्/NP ॥/PUNC 20/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC ततः/A शुक/NP एव/INTF व्रजतु/KP ।/PUNC शुक/NP त्वम्/SN एव/INTF अनेन/SN सह/AUP गत्वा/KKS अस्मत्/SN अभिलषितम्/KN ब्रूहि/KP ।/PUNC शुकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC यथा/A आज्ञापयति/KP देवः/NP ।/PUNC किंतु/A अयम्/SNV दुर्जनः/NV बकः/KP ।/PUNC तत्/SN अनेन/SN सह/AUP न/AN गच्छामि/KP ॥/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
खलः/NP करोति/KP दुर्वृत्तम्/KN नूनम्/AVD फलति/KP साधुषु/NP ।/PUNC 
दशाननः/NP हरेत्/KP सीताम्/NS बन्धनम्/NP स्यात्/KP महोदधेः/NP ॥/PUNC 21/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK –/PUNC 
न/AN स्थातव्यम्/KN न/AN गन्तव्यम्/KN दुर्जनेन/NP क्वचित्/A ।/PUNC 
काकसङ्गात्/NP हतः/KN हंसः/NP तिष्ठन्/KNV गच्छन्/KNV च/AVK वर्तकः/NP ॥/PUNC 22/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP उवाच/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC शुकः/NP कथयति/KP –/PUNC 

कथा/NP –/PUNC 5/PUNC 

(/PUNC हंस/PUNC -/PUNC काककथा/NP )/PUNC
 
अस्ति/KP उज्जयिनीवर्त्मनि/NP प्रान्तरे/SN महान्/NV पिप्पलीतरुः/NP ।/PUNC 
तत्र/A हंसकाकौ/NP निवसतः/KN ।/PUNC 
कदाचित्/A ग्रीष्मसमये/NP परिश्रान्तः/KN कश्चित्/SNV पथिकः/NP तत्र/A तरुतले/NP धनुः/NP काण्डम्/NP संनिधाय/KKS सुप्तः/KN ।/PUNC 
क्षणान्तरे/NP तत्/SN मुखात्/NP वृक्षच्छाया/NP अपगता/KN ।/PUNC 
ततः/A सूर्यतेजसा/NP तत्/SN मुखम्/NP व्याप्तम्/KN अवलोक्य/KKS कृपया/NP तत्/SN वृक्षस्थितेन/KN हंसेन/NP पक्षौ/NP प्रसार्य/KKS पुनः/A तत्/SN मुखे/NP छाया/NP कृता/KN ।/PUNC ततः/A निर्भरनिद्रासुखिना/NP तेन/SNV अध्वन्येन/NP मुखव्यादानम्/NP कृतम्/KN ।/PUNC अथ/A परसुखम्/NP असहिष्णुः/NP स्वभावदौर्जन्येन/KV सः/SNV काकः/NP तस्य/SN मुखे/NP पुरीषोत्सर्गम्/NP कृत्वा/KKS पलायितः/KN ।/PUNC 
ततः/A यावत्/A असौ/SN पान्थः/NP उत्थाय/KKS उर्ध्वम्/NP निरीक्षते/KP तावत्/A तेन/SN अवलोकितः/KN हंसः/NP काण्डेन/NP हत्वा/KKS व्यापादितः/KN ॥/PUNC अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC दुर्जनेन/NP समम्/AUP न/AN स्थातव्यम्/KN इति/AUD ।/PUNC 
वर्तककथाम्/NP अपि/A कथयामि/KP –/PUNC 

कथा/NP 6/PUNC
 
(/PUNC काक/NP -/PUNC वर्त्तककथा/NP )/PUNC
 
एकदा/A भगवतः/NP गरुडस्य/NS यात्राप्रसंगेन/NP सर्वे/SNV पक्षिणः/NP समुद्रतीरम्/NP गताः/KN ।/PUNC तत्र/A काकेन/NP सह/AUP वर्तकः/NP चलितः/KN ।/PUNC 
अथ/A गोपालस्य/NP गच्छतः/KNV मस्तकस्थितभाण्डात्/NP दधि/NP वारम्/A वारम्/AV/DVतेन/SN काकेन/NP खाद्यते/KP ।/PUNC ततः/A यावत्/A असौ/SN दधिभाण्डम्/NP भूमौ/NP निधाय/KKS उर्ध्वम्/NP अवलोकते/KP तावत्/A तेन/SN काकवर्तकौ/NP दृष्टौ/KN ।/PUNC ततः/A तेन/SN खेदितः/KN काकः/NP पलायितः/KN ।/PUNC 
वर्तकः/NP मन्दगतिः/NV तेन/SN प्राप्तः/KN व्यापादितः/KN ।/PUNC अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC न/AN स्थातव्यम्/KN न/AN गन्तव्यम्/KN इत्यादि/A ॥/PUNC ततः/A मया/SN उक्तम्/KN –/PUNC भ्रातः/NP शुक/NP किम्/SN एवम्/ASD ब्रवीषि/KP ।/PUNC माम्/SN प्रति/AUP यथा/A श्रीमत्/NP देवपादाः/NP तथा/A भवान्/SN अपि/A ।/PUNC शुकेन/NP उक्तम्/KN –/PUNC अस्तु/KP एवम्/ASD ।/PUNC 
किन्तु/AVK –/PUNC 
दुर्जनैः/NP उच्यमानानि/KNV सस्मितानि/NP प्रियाणि/NP अपि/A ।/PUNC 
अकालकुसुमानि/NP इव/ASD भयम्/NP संजनयन्ति/KP हि/A ॥/PUNC 23/PUNC ॥/PUNC 
दुर्जनत्वम्/NP च/AVK भवतः/SN वाक्यात्/NP एव/INTF ज्ञातम्/KN यत्/SN अनयोः/SN भूपालयोः/NP विग्रहे/NP भवत्/SN वचनम्/NP एव/INTF निदानम्/NP ।/PUNC 
पश्य/KP –/PUNC 
प्रत्यक्षे/NP अपि/A कृते/KN दोषे/NP मूर्खः/NP सान्त्वेन/NP तुष्यति/KP ।/PUNC 
रथकारः/NP निजाम्/NV भार्याम्/NP सजाराम्/NV शिरसा/NP अकरोत्/KP ॥/PUNC 24/PUNC ॥/PUNC 
राज्ञा/NP उक्तम्/KN –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC शुकः/NP कथयति/KP –/PUNC 

कथा/NP –/PUNC 7/PUNC
 
(/PUNC रथकार/NV -/PUNC तद्वधू/NP -/PUNC जारकथा/NP )/PUNC
 
अस्ति/KP यौवनश्रीनगरे/NP मन्दमतिः/NS नाम/AB रथकारः/NP ।/PUNC सः/SN च/AVKस्वभार्याम्/NP बन्धकीम्/NP जानाति/KP ।/PUNC किंतु/A जारेण/NP समम्/AUP स्वचक्षुषा/NP न/PUNC एकस्थाने/NP पश्यति/KP ।/PUNC ततः/A असौ/SN रथकारः/NP अहम्/SN अन्यम्/SN ग्रामम्/NP गच्छामि/KP इति/AUD उक्त्वा/KKS चलितः/KN ।/PUNC 
कियत्/A दूरम्/NP गत्वा/KKS निर्भृतम्/KN पुनः/A आगत्य/KKS पर्यङ्कतले/NP स्वगृहे/NP स्थितः/KN ।/PUNC अथ/A रथकारः/NP ग्रामान्तरम्/NP गतः/KN इति/AUD उपजातविश्वासया/NP तत्/SN वध्वा/NP जारः/NP संध्याकाले/NP एव/INTF आहूतः/KN ।/PUNC 
पश्चात्/A तेन/SN समम्/AUP तस्मिन्/SN पर्यङ्के/NP निर्भरम्/KV क्रीडन्ती/KN पर्यङ्कतलस्थितस्य/KN भर्तुः/NP किंचित्अङ्गसंस्पर्शात्/NP स्वामिनम्/NP विज्ञाय/KKS सा/SN विषण्णा/NP अभवत्/KP ।/PUNC ततः/A जारेण/NP उक्तम्/KN –/PUNC किम्/SN इति/AUD त्वम्/SN अद्य/A मया/SN सह/AUP निर्भरम्/KV ?/PUNC न/AN रमसे/KP ।/PUNC 
विस्मिता/KN इव/ASD प्रतिभासि/KP ।/PUNC अथ/A तया/SN उक्तम्/KN –/PUNC अनभिज्ञः/NP असि/KP ।/PUNC यः/SSN असौ/SN मम/SN प्राणेश्वरः/NP येन/SSN मम/SN आकौमारम्/NV सख्यम्/NP सः/SSN अद्य/A ग्रामान्तरम्/NP गतः/KN ।/PUNC तेन/SN विना/A सकलजनपूर्णः/NV अपि/A अयम्/SN ग्रामः/NP माम्/SN प्रति/A अरण्यवत्/NP प्रतिभाति/KP ।/PUNC 
किम्/SN भावि/NP ?/PUNC तत्र/A परस्थाने/NP किम्/SN खादितवान्/KN कथम्/AP वा/A प्रसुप्तः/KN इति/AUD अस्मत्/SN हृदयम्/NP विदीर्यते/KP ।/PUNC जारः/NP ब्रूते/KP –/PUNC तव/SN किम्/AP एवंविधः/SN स्नेहभूमिः/NP सः/SNV ते/SN रथकारः/NP ।/PUNC बन्धकी/NP अवदत्/KP –/PUNC रे/ABS बर्बर/NP किम्/SN वदसि/KP ।/PUNC 
शृणु/KP –/PUNC 
परुषाणि/NP अपि/A या/SSN च/APY  उक्ता/KN दृष्टा/KN या/SSN क्रुद्धचक्षुषा/NP ।/PUNC 
सुप्रसन्नमुखी/NV भर्तुः/NP सा/SSN नारी/NP धर्मभाजनम्/NV ॥/PUNC 25/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK –/PUNC 
नगरस्थः/NV वनस्थः/NV वा/A पापः/NP वा/A यदि/A वा/A शुचिः/NV ।/PUNC 
यासाम्/SSN स्त्रीणाम्/NP प्रियः/NV भर्ता/NP तासाम्/SSN लोकाः/NP महोदयाः/NV ॥/PUNC 26/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK –/PUNC 
भर्ता/NP हि/A परमम्/NV नार्याः/NP भूषणम्/NP भूषणैः/NP विना/A ।/PUNC 
एषा/SN विरहिता/KN तेन/SN शोभना/NP अपि/A न/AN शोभना/NP ॥/PUNC 27/PUNC ॥/PUNC 
त्वम्/SN जारः/NP मनोलौल्यात्/NP पुष्पताम्बूलसदृशः/KV कदाचित्/A सेव्यसे/KP ।/PUNC सः/SN च/AVK स्वामी/NP माम्/SN विक्रेतुम्/KKS देवेभ्यः/NP ब्राह्मणेभ्यः/NP अपि/A दातुम्/KKS ईश्वरः/AN ।/PUNC किम्/SN बहुना/SN ।/PUNC तस्मिन्/SN जीवति/KNV जीवामि/KP तत्/SN मरणे/NP च/AVKअनुमरणम्/NP करिष्यामि/KP इति/AUD प्रतिज्ञा/NP वर्तते/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
तिस्रः/SMKY कोट्यः/NP अर्धकोटी/NP च/APY  यानि/SNV लोमानि/NP मानवे/NP ।/PUNC 
तावत्/A कालम्/NP वसेत्/KP स्वर्गे/NP भर्तारम्/NP या/SN अनुगच्छति/KP ॥/PUNC 28/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK –/PUNC 
व्यालग्राही/NP यथा/ASD व्यालम्/NP बलात्/KV उद्धरते/KP बिलात्/NP ।/PUNC 
तद्वत्/ASD भर्तारम्/NP आदाय/KKS स्वर्गलोके/NP महीयते/KP ॥/PUNC 29/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK–/PUNC 
चितौ/NP परिष्वज्य/KKS विचेतनम्/NV पतिम्/NP 
प्रिया/NP हि/A या/SN मुञ्चति/KP देहम्/NP आत्मनः/NP ।/PUNC 
कृत्वा/KKS अपि/A पापम्/NP शतसंख्यम्/SMKY अपि/A असौ/SN
पतिम्/NP गृहीत्वा/KKS सुरलोकम्/NP आप्नुयात्/KP ॥/PUNC 30/PUNC ॥/PUNC 
एतत्/SN सर्वम्/SN श्रुत्वा/KKS सः/SN रथकारः/NP अवदत्/KP –/PUNC धन्यः/NP अहम्/SN यस्य/SN ईदृशी/A प्रियवादिनी/NV स्वामिवत्सला/NV भार्या/NP इति/AUD मनसि/NP निधाय/KKS ताम्/SN खट्वाम्/NP स्त्रीपुरुषसहिताम्/NV मूर्ध्नि/NP कृत्वा/KKS सानन्दम्/KV ननर्त/KP ।/PUNC 
अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC प्रत्यक्षे/NP अपि/A कृते/KN दोषे/NP इत्यादि/AUP ॥/PUNC ततः/A अहम्/SN तेन/SN राज्ञा/NP यथाव्यवहारम्/KV संपूज्य/KKS प्रस्थापितः/KN ।/PUNC शुकः/NP अपि/A मम/SN पश्चात्/A आगच्छन्/KNV आस्ते/KP ।/PUNC 
एतत्/SN सर्वम्/SN परिज्ञाय/KKS यथाकर्तव्यम्/NP अनुसंधीयताम्/KP ।/PUNC चक्रवाकः/NP विहस्य/KKS आह/KP –/PUNC देव/NP बकेन/NP तावत्/A देशान्तरम्/NP अपि/A गत्वा/KKS यथाशक्तिः/KV राजकार्यम्/NP अनुष्ठितम्/KN ।/PUNC किंतु/A देव/NP स्वभावः/NP एषः/SN मूर्खाणाम्/NP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
शतम्/SMK/NP दद्यात्/KP न/AN विवदेत्/KP इति/AUD विज्ञस्य/NP संमतम्/KN ।/PUNC 
विना/A हेतुम्/NP अपि/A द्वन्द्बम्/NP एतत्/SN मूर्खस्य/NP लक्षणम्/NP ॥/PUNC 31/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC किम्/SN अतीतोपालम्भनेन/NP प्रस्तुतम्/KN अनुसंधीयताम्/KP ।/PUNC चक्रवाकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP विजने/NP ब्रवीमि/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
वर्णाकारप्रतिध्वानैः/NP नेत्रवक्त्रविकारतः/NP ।/PUNC 
अपि/A ऊहन्ति/KP मनः/ धीराः/NP तस्मात्/SN रहसि/NP मन्त्रयेत्/KP ॥/PUNC 32/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP मन्त्री/NP च/APY  तत्र/A स्थितौ/KN ।/PUNC अन्ये/SN अन्यत्र/A गताः/KN ।/PUNC चक्रवाकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP अहम्/SN एवम्/ASD जानामि/KP ।/PUNC कस्य/SN अपि/A अस्मत्/SN नियोगिनः/NP प्रेरणया/NP बकेन/NP इदम्/SN अनुष्ठितम्/KN ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
वैद्यानाम्/NP आतुरः/NP श्रेयान्/NP व्यसनी/NP यः/SN नियोगिनाम्/NP ।/PUNC 
विदुषाम्/NP जीवनम्/NP मूर्खः/NP सद्वर्णः/NP जीवनम्/NP सताम्/NP ॥/PUNC 33/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP अब्रवीत्/KP –/PUNC भवतु/KP ।/PUNC कारणम्/NP अत्र/A पश्चात्/A निरूपणीयम्/KN ।/PUNC संप्रति/A यत्/SN कर्तव्यम्/KN तत्/SN निरूप्यताम्/KP ।/PUNC चक्रवाकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP प्रणिधिः/NP तावत्/A तत्र/A यातु/KP ।/PUNC ततः/A तत्/SN अनुष्ठानम्/NP बलाबलम्/NP च/APY  जानीमः/KP ।/PUNC 
तथा/A हि/A –/PUNC 
भवेत्/KP स्वपरराष्ट्राणाम्/NP कार्याकार्यावलोकने/NP ।/PUNC 
चारः/NP चक्षुः/NP महीभर्तुः/NP यस्य/SN नास्ति/KP अन्धः/NP एव/INTF सः/SN ॥/PUNC 34/PUNC ॥/PUNC 
सः/SN च/AVK द्बितीयम्/SMKP विश्वासपात्रम्/NP गृहीत्वा/KKS यातु/KP ।/PUNC तेन/SN असौ/SN स्वयम्/SN तत्र/A अवस्थाय/KKS द्बितीयम्/SMKP तत्र/A मन्त्रकार्यम्/NP सुनिभृतम्/KN निश्चित्य/KKS निगद्य/KKS प्रस्थापयति/KP ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
तीर्थाश्रमसुरस्थाने/NP शास्त्रविज्ञानहेतुना/NP ।/PUNC 
तपस्विव्यञ्जनोपेतैः/NP  स्वचरैः/NP संवदेत्/KP ॥/PUNC 35/PUNC ॥/PUNC 
गूढचारः/NP च/AVKयः/SN जले/NP स्थले/NP चरति/KP ।/PUNC ततः/A असौ/SN एव/INTF बकः/NP नियुज्यताम्/KP ।/PUNC एतादृश/A एव/INTF कश्चित्/SNV बकः/NP द्बितीयत्वेन/KV प्रयातु/KP ।/PUNC तत्/SN गृहलोकाः/NP च/AVKराजद्वारे/NP तिष्ठतु/KP ।/PUNC किंतु/A देव/NP एतत्/SN अपि/A सुगुप्तम्/KN अनुष्ठातव्यम्/KN ।/PUNC 
यतः/AVK –/PUNC 
षट्कर्णः/NV भिद्यते/KP मन्त्रः/NP तथा/A प्राप्तः/KN च/AVK वार्तया/NP ।/PUNC 
इति/AUD आत्मना/SN द्बितीयेन/SN मन्त्रः/NP कार्यः/KN महीभृता/NP ॥/PUNC 36/PUNC ॥/PUNC 
पश्यः/KP –/PUNC 
मन्त्रभेदे/NP अपि/A ये/SSN दोषाः/NP भवन्ति/KP पृथिवीपतेः/KP ।/PUNC 
न/AN शक्याः/KN ते/SSN समाधातुम्/KKS इति/AUD नीतिविदाम्/NP मतम्/NP ॥/PUNC 37/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP विमृश्य/KKS उवाच/KP –/PUNC प्राप्तः/KN तावत्/A मया/SN उत्तमः/NV प्रणिधिः/NP ।/PUNC मन्त्री/NP ब्रूते/KP –/PUNC तदा/A संग्रामविजयः/NP अपि/A प्राप्तः/KN ।/PUNC 
अत्र/A अन्तरे/A प्रतीहारः/NP प्रविश्य/KKS प्रणम्य/KKS उवाच/KP –/PUNC देव/NP जम्बुद्वीपात्/NP आगतः/KN द्वारि/NP शुकः/NP तिष्ठति/KP ।/PUNC राजा/NP चक्रवाकम्/NP अवलोकते/KP ।/PUNC चक्रवाकेण/NP उक्तम्/KN –/PUNC कृत/KN आवासे/NP तावत्/A गत्वा/KKS भवतु/KP ।/PUNC पश्चात्/A आनीय/KN द्रष्टव्यः/KN ।/PUNC प्रतीहारः/NP तम्/SN आवासस्थानम्/NP नीत्वा/KKS गतः/KN ।/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC विग्रहः/NP तावत्/A समुपस्थितः/KN ।/PUNC चक्रवाकः/NS ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP तथापि/AVK सहसा/A विग्रहः/NP न/AN विधिः/NP ।/PUNC 
यतः/AVK –/PUNC 
सचिवः/NP किम्/SN सः/SSN मन्त्री/NP वा/A यः/SSN आदौ/NP एव/INTF भूपतिम्/NP ।/PUNC 
युद्धोद्योगम्/NP स्वभूत्यागम्/NP निर्दिशति/KP अविचारितम्/KN ॥/PUNC 38/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK –/PUNC 
विजेतुम्/KKS प्रयतेत/KP अरीन्/AN न/AN युद्धेन/NP कदाचन/A ।/PUNC 
अनित्यः/NV विजयः/NP यस्मात्/SN दृश्यते/KP युध्यमानयोः/KN ॥/PUNC 32/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK–/PUNC 
साम्ना/NP दानेन/NP भेदेन/NP समस्तैः/KN अथवा/A पृथक्/SN ।/PUNC 
साधितुम्/KKS प्रयतेत/KP अरीन्/AN न/AN युद्धेन/NP कदाचन/A ॥/PUNC 40/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK –/PUNC 
सर्वः/SN एव/INTF जनः/NP शूरः/NP हि/A अनासादितविग्रहः/NV ।/PUNC 
अदृष्टपरसामर्थ्यः/NP सदर्पः/NP को/SN भवेत्/KP न/AN हि/A ॥/PUNC 41/PUNC ॥/PUNC 
किम्/SN च/AVK –/PUNC 
न/AN तथा/A उत्थाप्यते/KP ग्रावाः/NP प्राणिभिः/NP दारुणा/NP यथा/A ।/PUNC 
अल्पोरायात्/NP महासिद्धिः/NP एतत्/SN मन्त्रफलम्/NP महत्/NV ॥/PUNC 42/PUNC ॥/PUNC 
किंतु/A विग्रहम्/NP उपस्थितम्/KN विलोक्य/KKS व्यवह्रियताम्/KP ।/PUNC 
यतः/AVK –/PUNC 
यथा/A कालकृत्/NV उद्योगात्/NP कृषिः/NP फलवती/NV भवेत्/KP ।/PUNC 
तद्वत्/ASD नीतिः/NP इयम्/SN देवः/NP चिरात्/A फलति/KP न/AN क्षणात्/NP ॥/PUNC 43/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK –/PUNC 
महतः/NP दूरभीरुत्वम्/NV आसन्ने/KN शूरता/NP गुणः/NP ।/PUNC 
विपत्तौ/NP च/AVK महान्/NP लोके/NP धीरताम्/NP अनुगच्छति/KP ॥/PUNC 44/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK –/PUNC 
प्रत्यूहः/NP सर्वसिद्धीनाम्/NP उत्तापः/NP प्रथमः/SMKP किल/AVD ।/PUNC 
अतिशीतलम्/NV अपि/A अम्भः/NP किम्/SN भिनत्ति/KP न/AN भूभृतः/KN ॥/PUNC 45/PUNC ॥/PUNC 
विशेषतः/NP च/AVK देव/NP महाबलः/NV असौ/SN चित्रवर्णः/NS राजा/NP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
बलिना/NP सह/AUP योद्धव्यम्/KN इति/AUD न/AN अस्ति/KP निदर्शनम्/NP ।/PUNC 
तत्/SN युद्धम्/NP हस्तिना/NP सार्धम्/AUP नराणाम्/NP मृत्यम्/NP आवहेत्/KP ॥/PUNC 46/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK –/PUNC 
स/SSN मूर्खः/NP कालम्/NP अप्राप्य/KKS यः/SSN अपकर्तरि/NP वर्तते/KP ।/PUNC 
कलिः/NP बलवता/NP सार्धम्/AUP कीटपक्षोद्गमः/NP यथा/ASD ॥/PUNC 47/PUNC ॥/PUNC 
किम्/SN च/AVK –/PUNC 
कौर्मम्/NV संकोचम्/NP आस्थाय/KKS प्रहारम्/NP अपि/A मर्षयेत्/KP ।/PUNC 
प्राप्तकाले/NP तु/A नीतिज्ञः/NP उत्तिष्ठेत्/KP क्रूरसर्पवत्/KV ॥/PUNC 48/PUNC ॥/PUNC 
शृणु/KP देव/NP –/PUNC 
महति/NP अल्पे/NP अपि/A उपायज्ञः/NP समम्/KV एव/INTF भवेत्/KP क्षमः/NP ।/PUNC 
समुन्मूलयितुम्/KKS वृक्षान्/NP तृणानि/KP इव/ASD नदीरयः/NP ॥/PUNC 49/PUNC ॥/PUNC 
अतः/A तत्/SN दूतः/NP अयम्/SN शुकः/NP अत्र/A आश्वास्य/KKS तावत्/A ध्रियताम्/KP यावत्/A दुर्गम्/NP सज्जीक्रियते/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
एकः/SN शतम्/NP योधयति/KP प्राकारस्थः/NV धनुर्धरः/NP ।/PUNC 
शतम्/NP शतसहस्राणि/AN तस्मात्/SN दुर्गम्/NP विशिष्यते/KP ॥/PUNC 50/PUNC ॥/PUNC 
किम्/SN च/AVK–/PUNC 
अदुर्गः/NP विषयः/NP कस्य/SN न/AN अरेः/NP परिभवास्पदम्/NV ।/PUNC 
अदुर्गः/NV अनाश्रयः/NV राजा/NP पोतच्युतमनुष्यवत्/NV ॥/PUNC 51/PUNC ॥/PUNC 
दुर्गम्/NP कुर्यात्/KP महाखातम्/NP उच्चप्राकारसंयुतम्/KN ।/PUNC 
सयन्त्रम्/NP सजलम्/NV शैलसरिन्/NP मरुवनाश्रमम्/NP ॥/PUNC 52/PUNC ॥/PUNC 
विस्तीर्णता/NP अतिवैषम्यम्/NP रसधान्येध्मसंग्रहः/NP ।/PUNC 
प्रवेशः/NP च/APY  अपसारः/NP च/AVKसप्त/SMK एताः/SN दुर्गसंपदः/NP ॥/PUNC 53/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP दुर्गानुसंधाने/NP कः/SN नियुज्यताम्/KP ।/PUNC 
चक्रवाकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC 
यः/SN यत्र/A कुशलः/NP कार्ये/NP तम्/SN तत्र/A विनियोजयेत्/KP ।/PUNC 
कर्मसु/KP अदृष्टकर्मा/NV यः/SN शास्त्रज्ञः/NP अपि/A विमुह्यति/KP ॥/PUNC 54/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN आहूयताम्/KP सारसः/NP ।/PUNC तथा/A अनुष्ठिते/KN सति/KNV आगतम्/KN सारसम्/NP आलोक्य/KKS राजा/NP उवाच/KP –/PUNC भोः/ASMB सारस/NP त्वम्/SN सत्वरम्/KV दुर्गम्/NP अनुसंधेहि/KP ।/PUNC सारसः/NP प्रणम्य/KKS उवाच/KP –/PUNC देव/NP दुर्गम्/NP तावत्/A इदम्/SN एव/INTF चिरात्/KV सुनिरूपितम्/KN आस्ते/KP महत्सरः/NP ।/PUNC किंतु/A अत्र/A मध्यवर्तिद्बीपे/NP द्रव्यसंग्रहः/NP क्रियताम्/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
धान्यानाम्/NP संग्रहः/NP राजन्/NP उत्तमः/NV सर्वसंग्रहात्/NP ।/PUNC 
निक्षिप्तम्/KN हि/A मुखे/NP रत्नम्/NP न/AN कुर्यात्/KP प्राणधारणम्/NP ॥/PUNC 55/PUNC ॥/PUNC 
किम्/SN च/AVK –/PUNC 
ख्यातः/KN सर्वरसानाम्/NP हि/A लवणः/NP रसोत्तमः/NV ।/PUNC 
गृहीतुम्/KKS च/AVKविना/A तेन/SN व्यञ्जनम्/NP गोमयायते/KP ॥/PUNC 56/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC सत्वरम्/KV गत्वा/KP सर्वम्/SN अनुतिष्ठ/KP ।/PUNC पुनः/A प्रविश्य/KKS प्रतिहारः/NP ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP सिंहलद्बीपात्/NP आगतः/KN मेघवर्णः/NP नाम/A वायसराजः/NP सपरिवारः/NV द्वारि/NP तिष्ठति/KP ।/PUNC देवपादम्/NP द्रष्टुम्/KKS इच्छति/KP ।/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC काकः/NP पुनः/A सर्वज्ञः/NV बहुद्रष्टा/NV च/APY  ।/PUNC तत्/SN भवति/KP संग्राह्य/NV ।/PUNC चक्रवाकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP अस्ति/KP एवम्/ASD ।/PUNC किंतु/AVK काकः/NP स्थलचरः/NV ।/PUNC तेन/SN अस्मत्/SN विपक्षे/NP नियुक्तः/KN कथम्/AP संग्राह्यः/NV ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
आत्मपक्षम्/NP परित्यज्य/KKS परपक्षेषु/NP यः/SSN रतः/KN ।/PUNC 
सः/SSN परैः/SN हन्यते/KP मूढः/NP नीलवर्णशृगालवत्/KV ॥/PUNC 57/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP उवाच/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC मन्त्री/NP कथयति/KP –/PUNC 

कथा/NP –/PUNC 8/PUNC 

(/PUNC नीलवर्णश्रृगालकथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP अरण्ये/NP कश्चित्/SN शृगालः/NP स्वेच्छया/NP नगरोपान्ते/NP भ्राम्यन्/KNV नीलीभाण्डे/NP पतितः/KN ।/PUNC पश्चात्/A ततः/A उत्थातुम्/KKS असमर्थः/NP प्रातः/NP आत्मानम्/SN मृतवत्/KV संदर्श्य/KKS स्थितः/KN ।/PUNC अथ/A नीलीभाण्डस्वामिना/NP मृतः/KN इति/AUD ज्ञात्वा/KKS तस्मात्/SN समुत्थाप्य/KKS दूरे/NP नीत्वा/KKS अपसारितः/KN तस्मात्/SN पलायितः/KN ।/PUNC 
ततः/A असौ/SN वनम्/NP गत्वा/KKS स्वकीयम्/SN आत्मानम्/SN नीलवर्णम्/NP अवलोक्य/KKS अचिन्तयत्/KP –/PUNC अहम्/SN इदानीम्/A उत्तमवर्णः/NP ।/PUNC तदा/A अहम्/SN स्वकीयोत्कर्षम्/NP किम्/SN न/AN साधयामि/KP ।/PUNC इति/AUD आलोच्य/KKS शृगालान्/NP आहूय/KKS तेन/SN उक्तम्/KN –/PUNC अहम्/SN भगवत्या/NP वनदेवतया/NP स्वहस्तेन/SN अरण्यराज्ये/NP सर्वौषधिरसेन/NP अभिषिक्तः/KN ।/PUNC 
तत्/A अद्य/A आरभ्य/KKS अरण्ये/NP अस्मत्/SN आज्ञया/NP व्यवहारः/NP कार्यः/KN ।/PUNC शृगालाः/NP च/AVKतम्/SN विशिष्टवर्णम्/NP अवलोक्य/KKS साष्टाङ्गपातम्/NP प्रणम्य/KKS ऊचुः/KP –/PUNC यथा/A आज्ञापयति/KP देवः/NP ।/PUNC इति/AUD अनेन/SN एव/INTF क्रमेण/NP सर्वेषु/SN अरण्यवासिषु/NP आधिपत्यम्/KN तस्य/SN बभूव/KP ।/PUNC 
ततः/A तेन/SN स्वज्ञातिभिः/NP आवृतेन/KN आधिक्यम्/KN साधितम्/KN ।/PUNC ततः/A तेन/SN व्याघ्रसिंहादीन्/NP उत्तमपरिजनान्/NP प्राप्य/KKS सदसि/NP शृगालान्/NP अवलोक्य/KKS लज्जमानेन/KN अवज्ञया/NP स्वज्ञातयः/NP दूरीकृताः/KN ।/PUNC 
ततः/A विषण्णान्/NV शृगालान्/NP अवलोक्य/KKS केनचित्/SN वृद्धशृगालेन/NP एतत्/SN प्रतिज्ञातम्/KN –/PUNC मा/AN विषीदत/KP ।/PUNC यत्/SN अनेन/SN अनभिज्ञेन/NP नीतिविदः/NV मर्मज्ञाः/NP वयम्/SN स्वसमीपात्/NP परिभूताः/KN तद्यथा/A अयम्/SN नश्यति/KP तथा/A विधेयम्/KN ।/PUNC यतः/A अमी/SN व्याघ्रादयः/NP वर्णमात्रविप्रलब्धाः/KN शृगालम्/NP अज्ञात्वा/KKS राजानम्/NP इमम्/SN मन्यन्ते/KP ।/PUNC 
तद्यथा/A अयम्/SN परिचितः/KN भवति/KP तथा/A कुरुत/KP ।/PUNC तत्र/A च/AVK एवम्/ASD अनुष्ठेयम्/KN –/PUNC यत्/SN सर्वे/SN संध्यासमये/NP तत्/SN संनिधाने/NP महारावम्/NP एकदा/A एव/INTF करिष्यथ/KP ।/PUNC 
ततः/A तम्/SN शब्दम्/NP आकर्ण्य/KKS जातिस्वभावात्/NP तेन/SN अपि/A शब्दः/NP कर्तव्यः/KN ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
यः/SSN स्वभावः/NP हि/A यस्य/SN अस्ति/KP सः/SSN नित्यम्/NV दुरतिक्रमः/NP ।/PUNC 
श्वा/NP यदि/A क्रियते/KP राजा/NP सः/SN किम्/SN न/AN अश्नाति/KP उपानहम्/NP ॥/PUNC 58/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A शब्दात्/NP अभिज्ञाय/KKS सः/SN व्याघ्रेण/NP हन्तव्यः/KN ।/PUNC 
तथा/A च/AVKउक्तम्/KN –/PUNC 
छिद्रम्/NP मर्मं/NP च/APY  वीर्यम्/NP च/APY  सर्वे/SN वेत्ति/KP निजः/NV रिपुः/NP ।/PUNC 
दहति/KP अन्तर्गतः/KN च/APY  एव/INTF शुष्कम्/NV वृक्षम्/NP इव/ASD अनलः/NP ॥/PUNC 59/PUNC ॥/PUNC 
अतः/A अहं/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC आत्मपक्षम्/NP परित्यज्य/KKS इत्यादि/A ॥/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC यदि/A एवम्/ASD तथापि/A दृश्यताम्/KP तावत्/SN अयम्/SN दूरात्/NP आगतः/KN ।/PUNC 
तत्/A संग्रहे/NP विचारः/NP कार्यः/KN ।/PUNC चक्रवाकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP प्रणिधिः/NP प्रहितः/KN दुर्गः/NP च/APY  सज्जीकृतः/KN ।/PUNC अतः/A शुकः/NP अपि/A आलोक्य/KKS प्रस्थाप्यताम्/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
नन्दम्/NP जघान/NP चाणक्यः/NS तीक्ष्णदूतप्रयोगतः/NP ।/PUNC 
तत्/A शूरान्तरितम्/NV दूतं/NP पश्येत्/KP धीरम्/NP असमन्वितः/KN ॥/PUNC 60/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A सभाम्/NP कृत्वा/KKS आहूतः/KN शुकः/NP काकः/NP च/APY  ।/PUNC शुकः/NP किंचित्/A उन्नतशिराNV दत्तासने/NP उपविश्य/KKS ब्रूते/KP –/PUNC भो/ASMB हिरण्यगर्भ/NS महाराजाधिराजः/NP श्रीमत्/NP चित्रवर्णः/NS समाज्ञापयति/KP ।/PUNC 
यदि/A जीवितेन/NP श्रिया/NP वा/A प्रयोजनम्/NP अस्ति/KP तदा/A सत्वरम्/KV आगत्य/KKS अस्मत्/SN चरणौ/NP प्रणम/KP ।/PUNC न/AN चेत्/A अवस्थातुम्/KKS स्थानान्तरम्/NP चिन्तय/KP ।/PUNC 
राजा/NP सकोपम्/KV आह/NP –/PUNC आः/ABS सभायाम्/NP कः/SN अपि/A अस्माकम्/SN न/AN अस्ति/KP यः/SN एनम्/SN गलहस्तयति/KP ।/PUNC उत्थाय/KKS मेघवर्णः/NS ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP आज्ञापय/KP ।/PUNC हन्मि/KP दुष्टम्/NV शुकम्/NP ।/PUNC सर्वज्ञः/NP राजानम्/NP काकम्/NP च/AVKसान्त्वयन्/KNV ब्रूते/KP –/PUNC शृणु/NP तावत्/A ।/PUNC 
न/AN सा/SNV सभा/NP यत्र/A न/AN सन्ति/KP वृद्धाः/NP
वृद्धाः/NP न/AN ते/SN ये/SN न/AN वदन्ति/KP धर्मम्/NP ।/PUNC 
धर्मः/NP सः/SN नः/SN यत्र/A न/AN सत्यम्/NP अस्ति/K
सत्यम्/SN न/AN तत्/SN यत्/SN छलम्/NP अभ्युपैति/KP ॥/PUNC 61/PUNC ॥/PUNC  
यतः/A धर्मः/NP च/AVKएषः/SN –/PUNC 
दूतः/NP म्लेच्छः/NP अपि/A अवध्यः/NV स्यात्/KP राजा/NP दूतमुखः/NV यतः/A ।/PUNC 
उद्यतेषु/NV अपि/A शस्त्रेषु/NP दूतः/NP वदति/KP न/AN अन्यथा/A ॥/PUNC 62/PUNC ॥/PUNC 
किम्/SN च/AVK –/PUNC 
स्वापकर्षम्/NP परोत्कर्षम्/NP दूतोक्तैः/NV मन्यते/KP तु/A कः/SN ।/PUNC 
सदा/A एव/INTF अवध्यभावेन/NP दूतः/NP सर्वम्/SN हि/A जल्पति/KP ॥/PUNC 63/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A राजा/NP काकः/NP च/PUNC स्वाम्/SN प्रकृतिम्/NP आपन्नौ/KN ।/PUNC शुकः/NP अपि/A उत्थाय/KKS चलितः/KN ।/PUNC पश्चात्/A चक्रवाकेण/NP आनीय/KKS प्रबोध्य/KKS कनकालंकारादिकम्/NP दत्त्वा/KKS संप्रेषितः/KN ययौ/KP ।/PUNC शुकः/NP विन्ध्याचलम्/NP गत्वा/KKS राजानम्/NP प्रणतवान्/KN ।/PUNC तम्/SN आलोक्य/KKS चित्रवर्णः/NS राजा/NP उवाच/KP –/PUNC शुक/NP का/SNV वार्ता/NP ।/PUNC कीदृशः/A असौ/SN देशः/NP ।/PUNC शुकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP संक्षेपात्/NP इयम्/SN वार्ता/NP ।/PUNC संप्रति/A युद्धोद्योगः/NP क्रियताम्/KP ।/PUNC देशः/NP च/AVKअसौ/SN कर्पूरद्वीपः/NS  स्वर्गैकदेशः/NV कथम्/AP वर्णयितुम्/KKS शक्यते/KP ।/PUNC ततः/A सर्वान्/SN शिष्टान्/NP आहूय/KKS राजा/NP मन्त्रयितुम्/KKS उपविष्टः/KN ।/PUNC आह/KP च/AVK–/PUNC संप्रति/A कर्तव्यविग्रहे/NP यथाकर्तव्यम्/NV उपदेशम्/NP ब्रूते/KP ।/PUNC विग्रहः/NP पुनः/A अवश्यम्/KNV कर्तव्यः/KN ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
असंतुष्टाः/NV द्बिजाः/NP नष्टाः/KN संतुष्टाः/NV च/APY महीभुजः/NP ।/PUNC 
सलज्जा/NV गणिका/NP नष्टा/KN निर्लज्जाः/NV च/APY कुलस्त्रियः/NP ॥/PUNC 64/PUNC ॥/PUNC 
दूरदर्शी/NS नाम/A गृध्रः/NP ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP व्यसनितया/NP विग्रहः/NP न/AN विधिः/NP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
मित्रामात्यसुहृद्वर्गाः/NP यदा/A स्युः/KP दृढभक्तयः/NP ।/PUNC 
शत्रूणाम्/NP विपरीताः/NV च/AVKकर्तव्यः/KN विग्रहः/NP तदा/A ॥/PUNC 65/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK –/PUNC 
भूमिः/NP मित्रम्/NP हिरण्यम्/NP च/APY  विग्रहस्य/NP फलम्/NP त्रयम्/SMKY ।/PUNC 
यत्/SN एतत्/SN निश्चितम्/KN भावि/NV कर्तव्यः/KN विग्रहः/NP तदा/A ॥/PUNC 63/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC मम/SN बलम्/NP तावत्/A अवलोकयतु/KP मन्त्री/NP ।/PUNC तत्/SN एतेषाम्/SN उपयोगः/NP ज्ञायताम्/KP ।/PUNC एवम्/ASD आहूयताम्/KP मौहूर्तिकः/NP ।/PUNC निर्णीय/KKS च/AVKशुभलग्नम्/NP ददातु/KP ।/PUNC मन्त्री/NP ब्रूते/KP –/PUNC तथापि/A सहसा/KV यात्राकरणम्/NP अनुचितम्/KN ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
विशन्ति/KP सहसा/KV मूढाः/NP ये/SN अविचार्य/KKS द्विषद्बलम्/NP ।/PUNC 
खड्गधारापरिष्वङ्गम्/NP लभन्ते/KP ते/SN सुनिश्चितम्/KN ॥/PUNC 67/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC मन्त्रिन्/NP मम/SN उत्साहभङ्गम्/NP सर्वथा/A मा/AN कृथाः/NP ।/PUNC विजिगीषुः/NP यथा/A परभूमिम्/NP आक्रामति/KP तथा/A कथय/KP ।/PUNC 
गृध्रः/NP ब्रूते/KP –/PUNC तत्/SN कथयामि/KP किन्तु/A तत्/SN अनुष्ठितम्/KN एव/INTF फलप्रदम्/NP ।/PUNC 
तथा/A च/AVKउक्तम्/KN –/PUNC 
किम्/SN मन्त्रेण/NP अननुष्ठानात्/NP शास्त्रवत्/NP पृथिवीपतेः/NP ।/PUNC 
न/AN हि/A औषधपरिज्ञानात्/NP व्याधेः/NP शान्तिः/NP क्वचित्/A भवेत्/KP ॥/PUNC 68/PUNC ॥/PUNC 
राजादेशः/NP च/AVKअनतिक्रमणीयः/KNV ।/PUNC यथाश्रुतम्/KN तत्/SN निवेदयामि/KP ।/PUNC 
शृणु/KP –/PUNC 
नदी/NP अद्रिवनदुर्गेषु/NP यत्र/A यत्र/DV भयम्/NP नृप/NP ।/PUNC 
तत्र/A तत्र/DV च/APY सेनानीः/NP यायात्/KP व्यूहीकृतैः/KN बलैः/NP ॥/PUNC 69/PUNC ॥/PUNC 
बलाध्यक्षः/NP पुरः/KV यायात्/NP प्रवीरपुरुषान्वितः/KN ।/PUNC 
मध्ये/NP कलत्रम्/NP स्वामी/NP च/AVKकोषः/NP फल्गु/NP च/APY यत्/SN बलम्/NP ॥/PUNC 70/PUNC ॥/PUNC 
पार्श्वयाः/NP उभयोः/SN अश्वाः/NP अश्वानाम्/NP पार्श्वतः/NP रथाः/NP ।/PUNC 
रथानाम्/NP पार्श्वयोः/NP नागाः/NP नागानाम्/NP च/APY  पदातयः/NP ॥/PUNC 71/PUNC ॥/PUNC 
पश्चात्/NP सेनापतिः/NP यायात्/KP खिन्नान्/KN आश्वासयन्/KNV शनैः/KV ।/PUNC 
मन्त्रिभिः/NP सुभटैः/NP युक्तः/KN प्रतिगृह्य/KKS बलम्/NP नृपः/NP ॥/PUNC 72/PUNC ॥/PUNC 
समेयात्/KP विषमम्/NP नागैः/NP जलाढ्यम्/NP समहीधरम्/NP ।/PUNC 
समम्/NP अश्वैः/NP जलम्/NP नौभिः/NP सर्वत्र/A एव/INTF पदातिभिः/NP ॥/PUNC 73/PUNC ॥/PUNC 
हस्तिनाम्/NP गमनम्/NP प्रोक्तम्/KN प्रशस्तम्/KN जलदागमे/NP ।/PUNC 
तत्/SN अन्यत्र/A तुरंगाणाम्/NP सर्वत्र/A एव/INTF हि/A ॥/PUNC 74/PUNC ॥/PUNC 
शैलेषु/NP दुर्गमार्गेषु/NP विधेयम्/KN नृपरक्षणम्/NP ।/PUNC 
स्वयोधैः/NP रक्षितस्य/KN अपि/A शयनम्/NP योगनिद्रया/NP ॥/PUNC 75/PUNC ॥/PUNC 
नाशयेत्/KP कर्षयेत्/KP शत्रून्/NP दुर्गकण्टकमर्दनैः/NP ।/PUNC 
परदेशप्रवेशे/NP च/AVK कुर्यात्/KP आटविकान्/NP पुरः/A ॥/PUNC 76/PUNC ॥/PUNC 
यत्र/A राजा/NP तत्र/A कोशः/NP विना/A कोशात्/NP न/AN राजता/NP ।/PUNC 
स्वभृत्येभ्यः/NP ततः/SN दद्यात्/KP कः/SN हि/A दातुः/NP न/AN युध्यते/KP ॥/PUNC 77/PUNC ॥/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
न/AN नरस्य/NP नरः/NP दासः/NP दासः/NP तु/A अर्थस्य/NP भूपते/NP ।/PUNC 
गौरवम्/NP लाघवम्/NP वा/A अपि/A धनाधननिबन्धनम्/NP ॥/PUNC 78/PUNC ॥/PUNC 
अभेदेन/NP च/AVK युध्येरन्/KP रक्षेयुः/KP च/AVK परस्परम्/KV ।/PUNC 
फल्गुसैन्यम्/NP च/AVK यत्/SN किंचित्/A मध्ये/NP व्यूहस्य/NP कारयेत्/KP ॥/PUNC 79/PUNC ॥/PUNC 
पदातीन्/NP च/AVK महीपालः/NP पुरः/A अनीकस्य/NP योजयेत्/KP ।/PUNC 
उपरुध्य/KKS अरिम्/NP आसीत/KP राष्ट्रम्/NP च/AVK अस्य/SN उपपीडयेत्/KP ॥/PUNC 80/PUNC ॥/PUNC 
स्यन्दनाश्वैः/NP समे/NP युध्येत्/KP अनूपे/NP नौद्विपेः/NP तथा/A ।/PUNC 
वृक्षगुल्मावृते/NP चापैः/NP असिचर्मायुधैः/NP स्थले/NP ॥/PUNC 81/PUNC ॥/PUNC 
दूषयेत्/KP च/AVK अस्य/SN सततम्/KV यवसा/NP अन्नोदकेन्धनम्/NP ।/PUNC 
भिन्द्यात्/KP च/AVK एव/INTF तडागानि/NP प्राकारान्/NP परिखान्/NP तथा/A ॥/PUNC 82/PUNC ॥/PUNC 
बलेषु/NP प्रमुखः/NP हस्ती/NP न/AN तथा/A अन्यः/SN महीपतेः/NP ।/PUNC 
निजैः/SN अवयवैः/NP एव/INTF मातङ्गः/NP अष्टायुधः/NV स्मृतः/KN ॥/PUNC 83/PUNC ॥/PUNC 
बलम्/NP अश्वस्य/SN सैन्यानाम्/NP प्राकारः/NP जङ्गमः/NP यतः/A ।/PUNC 
तस्मात्/SN अश्वाधिकः/NV राजा/NP विजयी/NP स्थलविग्रहे/NP ॥/PUNC 84/PUNC ॥/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
युध्यमानाः/KNV हयारूढाः/NP देवानाम्/NP अपि/A दुर्जयाः/NP ।/PUNC 
अपि/A दूरस्थिताः/KN तेषाम्/SN वैरिणः/NP हस्तवर्तिनः/NV ॥/PUNC 85/PUNC ॥/PUNC 
प्रथमम्/SMKP युद्धकारित्वम्/NP समस्तबलपालनम्/NP ।/PUNC 
दिक्मार्गाणाम्/NP विशोधित्वम्/NP पत्तिकर्म/NP प्रचक्षते/KP ॥/PUNC 86/PUNC ॥/PUNC 
स्वभावशूरम्/NV अस्त्रज्ञम्/NV अविरक्तम्/NV जितश्रमम्/NV ।/PUNC 
प्रसिद्धक्षत्रियप्रायम्/NV बलम्/NP श्रेष्ठतमम्/NV विदुः/KP ॥/PUNC 87/PUNC ॥/PUNC 
यथा/A प्रभुकृतात्/NV मानात्/NP युध्यन्ते/KP भुवि/NP मानवाः/NP ।/PUNC 
न/AN तथा/A बहुभिः/SN दत्तैः/KN द्रविणैः/NP अपि/A भूपते/NP ॥/PUNC 88/PUNC ॥/PUNC 
वरम्/NV अल्पबलम्/NP सारम्/NP न/AN कुर्यात्/KP मुण्डमण्डलीम्/NP ।/PUNC 
कुर्यात्/KP असारभङ्गः/NP हि/A सारभङ्गम्/NP अपि/A स्फुटम्/KN ॥/PUNC 89/PUNC ॥/PUNC 
अप्रसादः/NP अनधिष्ठानम्/NP देयांशहरणम्/NP च/APY  यत्/SN ।/PUNC 
कालयापः/NP अप्रतीकारः/NP तत्/SN वैराग्यस्य/NP कारणम्/NP ॥/PUNC 90/PUNC ॥/PUNC 
अपीडयन्/KNV बलम्/NP शत्रून्/NP जिगीषुः/NP अभिषेणयेत्/KP ।/PUNC 
सुखसाध्यम्/NV द्बिषाम्/NP सैन्यम्/NP दीर्घयानप्रपीडितम्/KN ॥/PUNC 91/PUNC ॥/PUNC 
दायादात्/NP अपरः/SN मन्त्रः/NP न/AN अस्ति/KP भेदकरः/NP द्बिषाम्/NP ।/PUNC 
तस्मात्/SN उत्थापयेत्/KP यत्नात्/KV दायादम्/NP तस्य/SN विद्बिषः/NP ॥/PUNC 92/PUNC ॥/PUNC 
संधाय/KKS युवराजेन/NP यदि/A वा/A मुख्यमन्त्रिणा/NP ।/PUNC 
अन्तःप्रकोपनम्/NP कार्यम्/KN अभियोक्तुः/NP स्थिरात्मनः/NP ॥/PUNC 93/PUNC ॥/PUNC 
क्रूरम्/NP अमित्रम्/NP रणे/NP च/AVKअपि/A भङ्गम्/NP दत्त्वा/KKS अभिघातयेत्/KP ।/PUNC 
अथवा/A गोग्रहाकृष्ट्या/NP तत्/SN मुख्याश्रितबन्धनात्/NP ॥/PUNC 94/PUNC ॥/PUNC 
स्वराज्यम्/NP वासयेत्/KP राजा/NP परदेशापवाहनात्/NP ।/PUNC 
अथवा/A दानमानाभ्याम्/NP वासितम्/KN धनदम्/NV हि/A तत्/SN ॥/PUNC 95/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC आः/ABS किम्/SN बहुना/SN उदितेन/KN
आत्मोदयः/NP परज्यानिः/NP द्वयम्/SMKY नीतिः/NP इतीयती/NV ।/PUNC 
तत्/SN उरीकृत्य/KKS कृतिभिः/NP वाचस्पत्यम्/NP प्रतायते/KP ॥/PUNC 96/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP विहस्य/KKS उच्यते/KP –/PUNC सर्वम्/SN सत्यम्/NP एतत्/SN ।/PUNC 
किंतु/A –/PUNC 
अन्यत्/SN उच्छृङ्खलम्/NV सत्त्वम्/NP अन्यत्/SN शास्त्रनियन्त्रितम्/KN ।/PUNC 
सामानाधिकरण्यम्/NP हि/A तेजः/NP तिमिरयोः/NP कुतः/AP ॥/PUNC 97/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A उत्थाय/KKS राजा/NP मौहूर्तिकावेदितलग्ने/NP प्रस्थितः/KN ।/PUNC 
अथ/A प्रहितप्रणिधिः/NP चरौ/NP हिरण्यगर्भम्/NS आगत्य/KKS उवाच/KP –/PUNC देव/NP समागतप्रायः/NV राजा/NP चित्रवर्णः/NS ।/PUNC संप्रति/SN मलयपर्वताधित्यकायाम्/NP समावासितकटकः/NV वर्तते/KP ।/PUNC 
दुर्गशोधनम्/NP प्रतिक्षणम्/KV अनुसंधातव्यम्/KN यतः/A असौ/SN गृध्रः/NP महामन्त्री/NP ।/PUNC किम्/SN च/AVKकेनचित्/SN सह/AUP तस्य/SN विश्वासकथाप्रसङ्गेन/NP एव/INTF तत्/SN इङ्गितम्/KN अवगतम्/KN मया/SN यत्/SN अनेन/SN कः/SN अपि/A अस्मत्/SN दुर्गे/NP प्राक्/NP एव/INTF नियुक्तः/KN ।/PUNC 
चक्रवाकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP काक/NP एव/INTF असौ/SN संभवति/KP ।/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC न/AN कदाचित्/A एतत्/SN ।/PUNC 
यदि/AVK एवम्/ASD तदा/A कथम्/AP तेन/SN शुकस्य/NP अभिभवाय/NP उद्योगः/NP कृतः/KN ।/PUNC अपरम्/SN च/AVK।/PUNC शुकस्य/NP आगमनात्/NP तस्य/SN विग्रहोत्साहः/NP ।/PUNC सः/SN चिरात्/A अत्र/A आस्ते/KP ।/PUNC मन्त्री/NP ब्रूते/KP –/PUNC तथापि/A आगन्तुः/NP शङ्कनीयः/KN ।/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC आगन्तुकाः/NP हि/A कदाचित्/A उपकारकाः/NP दृश्यन्ते/KP ।/PUNC 
शृणु/KP –/PUNC 
परः/NP अपि/A हितवान्/NV बन्धुः/NP बन्धुः/NP अपि/A अहितः/KN परः/NP ।/PUNC 
अहितः/NV देहजः/NV व्याधिः/NP हितम्/KN आरण्यम्/NV औषधम्.NP ॥/PUNC 98/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK–/PUNC 
आसीत्/KP वीरवरः/NS नाम/A शूद्रकस्य/NS महीभृतः/NP ।/PUNC 
सेवकः/NP स्वल्पकालेन/NP सः/SN ददौ/KP सुतम्/NP आत्मनः/SN ॥/PUNC 99/PUNC ॥/PUNC 
चक्रवाकः/NP पृच्छति/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC राजा/NP कथयति/KP –/PUNC 

कथा/NP –/PUNC 9/PUNC
 	
(/PUNC शूद्रक/NS -/PUNC वीरवर/NV -/PUNC कथा/NP )/PUNC
 
अहम्/SN पुरा/NP शूद्रकस्य/NS राज्ञः/NP क्रीडासरसि/NP कर्पूरकेलिन्/NS नाम्नः/A राजहंसस्य/NP पुत्र्याः/NP कर्पूरमञ्जर्या/NS सह/AUP अनुरागवान्/KN अभवम्/KP ।/PUNC 
तत्र/A वीरवरः/NS नाम/A महाराजपुत्रः/NP कुतश्चित्/A देशात्/NP आगत्य/KKS राजद्वारम्/NP उपगम्य/KKS प्रतीहारम्/NP उवाच/KP –/PUNC अहम्/SN तावत्/A वर्तनार्थी/NV राजपुत्रः/NP राजदर्शनम्/NP कारय/KP ।/PUNC 
ततः/SN तेन/SN असौ/SN राजदर्शनम्/NP कारितः/KN ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP यदि/A मया/SN सेवकेन/NP प्रयोजनम्/NP अस्ति/KP तदा/A अस्मत्/SN वर्तनम्/NP क्रियताम्/KP ।/PUNC 
शूद्रकः/NS उवाच/KP –/PUNC किम्/SN ते/SN वर्तनम्/NP ।/PUNC वीरवरः/NS ब्रूते/KP –/PUNC प्रत्यहम्/A सुवर्णशतचतुष्टयम्/NP ।/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC का/SN ते/SN सामग्री/NP ।/PUNC वीरवरः/NS ब्रूते/KP –/PUNC द्बौ/SMKY बाहू/NP तृतीयः/SMKP च/AVKखड्गः/NP ।/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC न/AN एतत्/SN शक्यम्/KN ।/PUNC 
तत्/SN श्रुत्वा/KKS वीरवरः/NS प्रणम्य/KKS चलितः/KN ।/PUNC अथ/AVK मन्त्रिभिः/NP उक्तम्/KN –/PUNC देव/NP दिनचतुष्टयस्य/NP वर्तनम्/NP दत्त्वा/KKS ज्ञायताम्/KP अस्य/SN स्वरूपम्/NP किम्/SN उपयुक्तः/KN अयम्/SN एतावत्/A वर्तनम्/NP गृह्णाति/KP अनुपयुक्तः/KN वा/A इति/AUD ।/PUNC ततः/A मन्त्रिवचनात्/NP आहूय/KKS वीरवराय/NS ताम्बूलम्/NP दत्त्वा/KKS सुवर्णशतचतुष्टयम्/NP दत्तम्/KN ।/PUNC 
तत्/SN विनियोगः/NP च/AVKराज्ञा/NP सुनिभृतम्/KN निरूपितः/KN ।/PUNC तत्/SN अर्धम्/NP वीरवरेण/NS देवेभ्यः/NP ब्राह्मणेभ्यः/NP च/AVKदत्तम्/KN ।/PUNC स्थितस्य/KN अर्धम्/NP दुःखितेभ्यः/KN ।/PUNC 
तत्/SN अवशिष्टम्/KN भोज्यव्ययविलासव्ययेन/NP व्ययितम्/KN ।/PUNC एतत्/SN सर्वम्/SN नित्यकृत्यम्/NP कृत्वा/KKS राजद्वारम्/NP अहर्निशम्/KN खड्गपाणिः/NP सेवते/KP ।/PUNC यदा/A च/AVKराजा/NP स्वयम्/SN समादिशति/KP तदा/A स्वगृहम्/NP अपि/A याति/KP ।/PUNC 
अथ/A एकदा/A कृष्णचतुर्दश्याम्/NP रात्रौ/NP राजा/NP सकरुणम्/NV क्रन्दनध्वनिम्/NP शुश्राव/KP ।/PUNC शूद्रकः/NS उवाच/KP –/PUNC कः/SN कः/SN अत्र/A द्वारि/NP ।/PUNC 
तेन/SN उक्तम्/KN –/PUNC देव/NP अहम्/SNV वीरवरः/NS ।/PUNC राजा/NP उवाच/KP –/PUNC क्रन्दनानुसरणम्/NP क्रियताम्/KP ।/PUNC वीरवरः/NS यथा/A आज्ञापयति/KP देवः/NP इति/AUD उक्त्वा/KKS चलितः/KN ।/PUNC राज्ञा/NP च/AVKचिन्तितम्/KN –/PUNC न/AN एतत्/SN उचितम्/NP ।/PUNC अयम्/SN एकाकी/NV राजपुत्रः/NP मया/SN सूचीभेद्ये/NV तमसि/NP प्रेरितः/KN ।/PUNC तद्/SN अनुगत्वा/KKS किम्/SN एतत्/SN इति/AUD निरूपयामि/KP ।/PUNC ततः/SN राजा/NP अपि/A खड्गम्/NP आदाय/KKS तत्/SN अनुसरणक्रमेण/NP नगरात्/NP बहिः/NP निर्जगाम/KP ।/PUNC गत्वा/KKS च/AVKवीरवरेण/NS सा/SN रुदती/KNV रूपयौवनसंपन्ना/NV सर्वालंकारभूषिता/NV काचित्/SN स्त्री/NP दृष्ट्रा/KN ।/PUNC पृष्टा/KN च/APY  –/PUNC का/SN त्वम्/NP ।/PUNC किमर्थम्/AP रोदिषि/KP इति/AUD ।/PUNC स्त्रिया/NP उक्तम्/KN –/PUNC अहम्/SN एतस्य/SN शूद्रकस्य/NS राज्ञः/NP लक्ष्मीः/NP ।/PUNC चिरात्/A एतस्य/SN भुजच्छायायाम्/NP महता/NV सुखेन/NP विश्रान्ता/KN ।/PUNC इदानीम्/A अन्यत्र/A गमिष्यामि/KP ।/PUNC वीरवरः/NS ब्रूते/KP –/PUNC यत्र/A अपायः/NP संभवति/KP तत्र/A उपायः/NP अपि/A अस्ति/KP ।/PUNC तत्/SN कथम्/AP स्यात्/KP पुनः/A इह/A अवलम्बनम्/NP भगवत्याः/NP ।/PUNC लक्ष्मीः/NP उवाच/KP –/PUNC यदि/A त्वम्/SN आत्मनः/SN पुत्रम्/NP शक्तिधरम्/NS द्वात्रिंशत्/SMK लक्षणोपेतम्/NV भगवत्याः/NP सर्वमङ्गलायाः/NS उपहारीकरोषि/KP तदा/A अहम्/SN पुनः/A अत्र/A सुचिरम्//A सुखम्/KV निवसामि/KP ।/PUNC इति/AUD उक्त्वा/KKS अदृश्य/KN अभवत्/KP ।/PUNC 
ततः/A वीरवरेण/NS स्वगृहम्/NP गत्वा/KKS निद्राणा/KNV स्ववधूः/NP प्रबोधिता/KN पुत्रः/NP च/APY  ।/PUNC तौ/SN निद्राम्/NP परित्यज्य/KKS उत्थाय/KKS उपविष्टौ/KN ।/PUNC वीरवरः/NS तत्/SN सर्वम्/SN लक्ष्मीवचनम्/NP उक्तवान्/KN ।/PUNC 
तत्/SN श्रुत्वा/KKS सानन्दः/KV शक्तिधरः/NS ब्रूते/KP –/PUNC धन्यः/NP अहम्/SN एवंभूतः/KN स्वामिराज्यरक्षार्थम्/NP यस्य/SN उपयोगः/NP ।/PUNC तत्/SN तात/NP कः/SN अधुना/A विलम्बस्य/NP हेतुः/NP ।/PUNC कदापि/A तावत्/A एवंविध/A एव/INTF कर्मणि/NP एतस्य/SNV देहस्य/NP विनियोगः/NP श्लाघ्यः/KN ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
धनानि/NP जीवितम्/NP च/AVK एव/A परार्थम्/NP प्राज्ञः/NP उत्सृजेत्/KP ।/PUNC 
सन्निमित्तम्/NP वरम्/NV त्यागः/NP विनाशे/NP नियते/NP सति/KN ॥/PUNC 100/PUNC ॥/PUNC 
शक्तिधरमाता/NP उवाच/KP –/PUNC यदि/A एतत्/SN न/AN कर्तव्यम्/KN तत्/SN केन/SN अन्येन/SN कर्मणा/NP मुख्यस्य/NV महावर्तनस्य/NP निष्क्रयः/NP भविष्यति/KP ।/PUNC इति/AUD आलोच्य/KKS सर्वम्/SN सर्वमङ्गलायाः/NP स्थानम्/NP गताः/KN ।/PUNC 
तत्र/A सर्वमङ्गलाम्/NS संपूज्य/KKS वीरवरः/NS ब्रूते/KP –/PUNC देवि/NP प्रसीद/KP ।/PUNC विजयताम्/KP शूद्रकः/NS महाराजः/NV गृह्यताम्/KP अयम्/SN उपहारः/NP ।/PUNC इति/AUD उक्त्वा/KKS पुत्रस्य/NP शिरः/NP चिच्छेद/KP ।/PUNC ततः/A वीरवरः/NS चिन्तयामास/KP –/PUNC गृहीतराजवर्तनस्य/NP तावत्/A निस्तारः/NP कृतः/KN ।/PUNC 
अधुना/A निष्पुत्रस्य/NP मे/SNV जीवनम्/NP विडम्बनम्/NP ।/PUNC इति/AUD आलोच्य/KKS आत्मनः/SN शिरः/NP छिन्नवान्/KN ।/PUNC ततः/A स्त्रिया/NP अपि/A स्वामिनः/NP पुत्रस्य/NP च/APY  शोकार्तया/NP तत्/SN अनुष्ठितम्/KN ।/PUNC 
एतत्/SN सर्वम्/SN श्रुत्वा/KKS दृष्ट्वा/KKS च/APY  सः/SNV राजा/NP साश्चर्यम्/KV चिन्तयामास/KP –/PUNC 
जीवन्ति/KP च/APY  म्रियते/KP च/AVKमद्विधाः/SN क्षुद्रजन्तवः/NP ।/PUNC 
अनेन/SN सदृशः/NP लोके/NP न/AN भूतः/KN न/AN भविष्यति/KP ॥/PUNC 101/PUNC ॥/PUNC 

तत्/SN एतत्/SN परित्यक्तेन/KN मम/SN राज्येन/NP अपि/A अप्रयोजनम्/NP ।/PUNC ततः/A शूद्रकेण/NP अपि/A स्वशिरः/NP छेत्तुम्/KKS उल्लासितः/KN खड्गः/NP ।/PUNC 
अथ/AVK भगवत्या/NP सर्वमङ्गलया/NS प्रत्यक्षभूतया/NV राजा/NP हस्ते/KN धृतः/KN उक्तः/KN च/APY  –/PUNC पुत्र/NP प्रसन्ना/NP अस्मि/KP ते/SN ।/PUNC एतावता/A साहसेन/NP अलम्/A ।/PUNC जीवनान्ते/NP अपि/A तव/SN राज्यभङ्गः/NP न/AN अस्ति/KP ।/PUNC राजा/NP च/AVKसाष्टाङ्गपातम्/NP प्रणम्य/KKS उवाच/KP –/PUNC देवि/NP किम्/SN मे/SN राज्येन/NP ।/PUNC जीवितेन/NP वा/A किम्/SN प्रयोजनम्/NP ?/PUNC यदि/A अहम्/SN अनुकम्पनीयः/KN तदा/A मम/SN आयुः/NP शेषेण/NP अयम्/SN सदारपुत्रः/NV वीरवरः/NS जीवतु/KP ।/PUNC अन्यथा/A अहम्/SN यथाप्राप्ताम्/NV गतिम्/NP गच्छामि/KP ।/PUNC भगवति/NP उवाच/KP –/PUNC पुत्र/NP अनेन/SN ते/SN सत्त्वोत्कर्षेण/NP भृत्यवात्सल्येन/NP च/APY  सर्वथा/A संतुष्टा/KN अस्मि/KP ।/PUNC गच्छ/KP विजयी/NP भव/KP ।/PUNC अयम्/SN अपि/A सपरिवारः/NP राजपुत्रः/NP जीवतु/KP ।/PUNC 
इति/AUD उक्त्वा/KKS देवि/NP अदृश्या/KN अभवत्/KP ।/PUNC ततः/A वीरवरः/NS सपुत्रदारः/NV प्राप्तजीवनः/NP स्वगृहम्/NP गतः/KN ।/PUNC राजा/NP अपि/A तैः/SN अलक्षितः/KN सत्वरम्/KV प्रासादगर्भम्/NP गत्वा/KKS तथैव/A सुप्तः/KN ।/PUNC 
अथ/A वीरवरः/NS द्वारस्थः/NV पुनः/A भूपालेन/NP पृष्टः/KN सत्/KNV आह/KP –/PUNC देव/NP सा/SN रुदती/KNV स्त्री/NP माम्/SN अवलोक्य/KKS अदृश्या/NP अभवत्/KP ।/PUNC 
न/AN कापि/SN अन्या/SN वार्ता/NP विद्यते/KP ।/PUNC तत्/SN वचनम्/NP आकर्ण्य/KKS राजा/NP अचिन्तयत्/KP –/PUNC कथम्/AP अयम्/SN श्लाघ्यः/KN महासत्त्वः/NP
यतः/A –/PUNC 
प्रियम्/NP ब्रूयात्/KP अकृपणः/NV शूरः/NV स्यात्/KP अविकत्थनः/NV ।/PUNC 
दाता/NV न/AN अपात्रवर्षी/NP च/APY  प्रगल्भः/NV स्यात्/KP अनिष्ठुरः/NV ॥/PUNC 102/PUNC ॥/PUNC 
एतत्/SN महापुरुषलक्षणम्/NP एतस्मिन्/SN सर्वम्/NP अस्ति/KP ।/PUNC ततः/A सः/SN राजा/NP प्रातः/A शिष्टसभाम्/NP कृत्वा/KKS सर्ववृत्तान्तम्/NP प्रस्तुत्य/KKS प्रसादात्/NP तस्मै/SN कर्णाटकराज्यम्/NP ददौ/KP ।/PUNC तत्/SN किम्/AP आगन्तुकः/NP जातिमात्रात्/NP दुष्टः/NP ।/PUNC तत्र/A अपि/A उत्तमाधममध्यमाः/NP सन्ति/KP ।/PUNC 
चक्रवाकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC 
यः/SSN अकार्यम्/NP कार्यवत्/KV शास्ति/KP सः/SSN किंमन्त्री/NP नृपेच्छया/NP ।/PUNC 
वरम्/NP स्वामिमनोदुःखम्/NP तत्/SN नाशः/NP न/AN तु/A अकार्यतः/NP ॥/PUNC 103/PUNC ॥/PUNC 
वैद्यः/NP गुरुः/NP च/APY  मन्त्री/NP च/APY  यस्य/SN राज्ञः/NP प्रियः/NP सदा/A ।/PUNC 
शरीरधर्मकोषेभ्यः/NP क्षिप्रम्/KV सः/SN परिहीयते/KP ॥/PUNC 104/PUNC ॥/PUNC 
पुण्यात्/NP लब्धम्/KN यत्/SN एकेन/SN तत्/SN मम/SN अपि/A भविष्यति/KP ।/PUNC 
हत्वा/KKS भिक्षुम्/NP अतः/A लोभात्/NP निध्यर्थी/NV नापितः/NP हतः/KN ॥/PUNC 105/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP पृच्छति/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC मन्त्री/NP कथयति/KP –/PUNC 

कथा/NP 10/PUNC 

(/PUNC निधिलुब्धनापितकथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP अयोध्यायाम्/NS पुरि/NP चूडामणिः/NS नाम/A क्षत्रियः/NP ।/PUNC तेन/SN धनार्थिना/NP महता/NV कायक्लेशेन/NP भगवान्/NP चन्द्रार्धचूडामणिः/NP चिरम्/A आराधितः/KN ।/PUNC ततः/A क्षीणपापः/NP असौ/SN स्वप्ने/NP दर्शनम्/NP दत्त्वा/KKS भगवत्/NP आदेशात्/NP यक्षेश्वरेण/NP आदिष्टः/KN –/PUNC यत्/SN त्वम्/SN अद्य/A प्रातः/NP क्षौरम्/NP कृत्वा/KKS लगुडहस्तः/NP सन्/KNV स्वगृहद्वारि/NP निभृतम्/KN स्थास्यसि/KP ।/PUNC 
ततः/A यम्/SN एव/INTF आगतम्/KN प्राङ्गणे/NP भिक्षुकम्/NP पश्यसि/KP तम्/SN निर्दयम्/NV लगुडप्रहारेण/NP हनिष्यसि/KP ।/PUNC ततः/A असौ/SN भिक्षुः/NP तत्क्षणात्/NP सुवर्णपूर्णकलशः.NP भविष्यति/KP ।/PUNC तेन/SN त्वया/SN यावत्/A जीवम्/NP सुखिना/NP भवितव्यम्/KN ।/PUNC ततः/A तथा/A अनुष्ठिते/KN तत्/SN वृत्तम्/KN ।/PUNC तत्/SN च/AVKक्षौरकरणाय/NP आनीतेन/KN नापितेन/NP आलोक्य/KKS चिन्तितम्/KN –/PUNC अये/ABS निधिप्राप्तेः/NP अयम्/SN उपायः/NP ।/PUNC तत्/SN अहम्/SN अपि/A एवम्/ASD किम्/SN न/AN करोमि/KP ।/PUNC ततः/A प्रभृति/A सः/SN नापितः/NP प्रत्यहम्/NP तथाविधः/? लगुडहस्तः/NV सुनिभृतम्/KN भिक्षोः/NP आगमनं/NP प्रतीक्षते/KP ।/PUNC एकदा/A तेन/SN प्राप्तः/KN भिक्षुः/NP लगुडेन/NP हत्वा/KKS व्यापादितः/KN ।/PUNC तस्मात्/SN अपराधात्/NP सः/SN अपि/A नापितः/NP राजपुरुषैः/NP ताडितः/KN पञ्चत्वम्/NP गतः/KN ।/PUNC अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC पुण्यात्/NP लब्धम्/KN यत्/SN एकेन/SN इत्यादि/A ।/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC 
पुरावृत्तकथोद्गारैः/NP कथम्/AP निर्णीयते/KP परः/SN ।/PUNC 
स्यात्/KP निष्कारणबन्धुः/NP वा/A किम्/SN वा/A विश्वासघातकः/NP ॥/PUNC 106/PUNC ॥/PUNC 
यातु/KP ।/PUNC प्रस्तुतम्/KN अनुसंधीयताम्/KP ।/PUNC मलयाधित्यकायाम्/NP चेत्/A चित्रवर्णः/NS तत्/SN अधुना/A किम्/SN विधेयम्/KN ।/PUNC मन्त्री/NP वदति/KP –/PUNC देव/NP आगतप्रणिधिमुखात्/NP मया/SN श्रुतम्/KN यत्/SN महामन्त्रिणः/NP गृध्रस्य/SN उपदेशे/NP चित्रवर्णेन/NS अनादरः/NP कृतः/KN ।/PUNC अतः/A असौ/SN मूढः/NP जेतुम्/KKS शक्यः/KN ।/PUNC 
तथा/A च/AVKउक्तम्/KN –/PUNC 
लुब्धः/NV क्रूरः/NV अलसः/NV असत्यः/NV प्रमादी/NV भीरुः/NV अस्थिरः/NV ।/PUNC 
मूढः/NV योधा/NV अवमन्ता/NV च/APY  सुखच्छेद्यः/NV रिपुः/NP स्मृतः/KN ॥/PUNC 107/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A असौ/SN यावत्/A अस्मत्/SN दुर्गद्वाररोधम्/NP न/AN करोति/KP तावत्/A नदीअद्रिवनवर्त्मसु/NP तत्/SN बलानि/NP हन्तुम्/KKS सारसादयः/NP सेनापतयः/NP नियुज्यन्ताम्/KP ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
दीर्घवर्त्मपरिश्रान्तम्/NV नदीअद्रिवनसंकुलम्/NV ।/PUNC 
घोराग्निभयसंत्रस्तम्/NV क्षुत्पिपासाहितक्लमम्/NV ॥/PUNC 108/PUNC ॥/PUNC 
प्रमत्तम्/NV भोजनव्यग्रम्/NV व्याधिर्दुर्भिक्षपीडितम्/NV ।/PUNC 
असंस्थितम्/NV अभूयिष्ठम्/NV वृष्टिवातसमाकुलम्/NV ॥/PUNC 109/PUNC ॥/PUNC 
पङ्कपांशुजलाच्छन्नम्/NV सुव्यस्तम्/NV दस्युविद्रुतम्/NV ।/PUNC 
एवंभूतम्/KN महीपालः/NP परसैन्यम्/NP विघातयेत्/KP ॥/PUNC 110/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK–/PUNC 
अवस्कन्दभयात्/NP राजा/NP प्रजागरकृतश्रमम्/NV ।/PUNC 
दिवा/NP सुप्तम्/KN समाहन्यात्/KP निद्राव्याकुलसैनिकम्/NP ॥/PUNC 
तस्य/SN प्रमादिनः/NP बलम्/NP गत्वा/KKS यथा/A अवकाशम्/NP दिवानिशम्/NP घ्नन्तु/KP अस्मत्/SN सेनापतयः/NP ।/PUNC तथा/A अनुष्ठिते/KN चित्रवर्णस्य/NS सैनिकाः/NP सेनापतयः/NP च/APY  बहवः/SN निहताः/KN ।/PUNC ततः/A चित्रवर्णः/NP विषण्णः/NV स्वमन्त्रिणम्/NP दूरदर्शिनम्/NV आह/KP –/PUNC तात/NP किम्/SN इति/AUD अस्मत्/SN उपेक्षा/NP क्रियते/KP ।/PUNC किम्/SN क्व/AP अपि/A अविनयो/NP मम/SN अस्ति/KP ।/PUNC 
तथा/A च/AVKउक्तम्/KN –/PUNC 
न/AN राज्यम्/NP प्राप्तम्/KN इति/AUD एवम्/ASD वर्तितव्यम्/KN असांप्रतम्/NV ।/PUNC 
श्रियम्/NP हि/A अविनयः/NP हन्ति/KP जरा/NP रूपम्/NP इव/ASD उत्तमम्/NV ॥/PUNC 112/PUNC ॥/PUNC 
अपि/A च/AVK –/PUNC 
दक्षः/NP श्रियम्/NP अधिगच्छति/KP पथि/NP आशीः/NP कल्यताम्/KP सुखम्/NP अरोगी/NP ।/PUNC 
उद्युक्तः/KN विद्यान्तम्/NP धर्मार्थयशांसि/NP च/AVKविनीतः/NP ॥/PUNC 113/PUNC ॥/PUNC 
गृध्रः/NP अवदत्/KP –/PUNC देव/NP शृणु/KP –/PUNC 
अविद्वान्/NP अपि/A भूपालः/NP विद्यावृद्धोपसेवया/NP ।/PUNC 
पराम्/NV श्रियम्/NP अवाप्नोति/KP जलासन्नतरुः/NP यथा/A ॥/PUNC 114/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK–/PUNC 
पानम्/NP स्त्री/NP मृगया/NP द्यूतम्/NP अर्थदूषणम्/NP एव/INTF च/APY  ।/PUNC 
वाक्दण्डयोः/NP च/APY  पारुष्यम्/NP व्यसनानि/NP महीभुजाम्/NP ॥/PUNC 115/PUNC ॥/PUNC 
किम्/SN च/AVK –/PUNC 
न/AN साहसैकान्तरसानुवर्तिना/NP
न/AN च/AVK अपि/A उपाय/NP उपहतान्तः/NV आत्मना/SN ।/PUNC 
विभूतयः/NP शक्यम्/KN अवाप्तुम्/KKS ऊर्जिता/KN
नये/NP च/APY  शौर्ये/NP च/APY  वसन्ति/KP संपदः/NP ॥/PUNC 116/PUNC ॥/PUNC 
त्वया/SN स्वबलोत्साहम्/NP अवलोक्य/KKS साहसैकरसिना/NP मया/SN उपन्यस्तेषु/NV अपि/A मन्त्रेषु/NP अनवधानम्/NP वाक्पारुष्यम्/NP च/APY  कृतम्/KN ।/PUNC अतः/A दुर्नीतेः/NP फलम्/NP इदम्/SN अनुभूयते/KP ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
दुर्मन्त्रिणम्/NP किम्/SN उपयान्ति/KP न/AN नीतिदोषाः/NP
संतापयन्ति/KP कम्/SN अपथ्यभुजम्/NP न/AN रोगाः/NP ।/PUNC 
कम्/SN श्रीः/NP न/AN दर्पयति/KP कम्/SN न/AN निहन्ति/KP मृत्युः/NP
कम्/SN स्त्रीकृताः/NV न/AN विषयाः/NP परितापयन्ति/KP ॥/PUNC 117/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK –/PUNC 
मुदम्/NP विषादः/NP शरदम्/NP हिमागमः/NP –/PUNC 
तमः/NP विवस्वान्/NP सुकृतम्/NP कृतघ्नता/NP ।/PUNC 
प्रियोपपत्तिः/NP शुचम्/NP आपदम्/NP नयः/NP
श्रियः/NP समृद्धाम्/NV अपि/A हन्ति/KP दुर्नयः/NP ॥/PUNC 118/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A मया/SN अपि/A आलोचितम्/KN –/PUNC प्रज्ञाहीनः/NV अयम्/SNV राजा/NP ।/PUNC न/AN चेत्/A कथम्/AP नीतिशास्त्रकथाकौमुदीम्/NP वागुल्काभिः/NP तिमिरयति/KP 
यतः/A –/PUNC 
यस्य/SN न/AN अस्ति/KP स्वयम्/SN प्रज्ञा/NP शास्त्रम्/NP तस्य/SN करोति/KP किम्/SN ।/PUNC 
लोचनाभ्याम्/NP विहीनस्य/NP दर्पणः/NP किम्/SN करिष्यति/KP ॥/PUNC 119/PUNC ॥/PUNC 
तेन/SN अहम्/SN अपि/A तूष्णीम्/NP स्थितः/KN ।/PUNC अथ/A राजा/NP बद्धाञ्जलिः/NV आह/KP –/PUNC तात/NP अस्तु/KP अयम्/SNV मम/SN अपराधः/NP ।/PUNC इदानीम्/A यथा/A अहम्/SN अवशिष्टबलसहितः/NP प्रति/AUP प्रत्यावृत्य/KKS विन्ध्याचलम्/NP गच्छामि/KP तथा/A उपदिश/KP ।/PUNC गृध्रः/NP स्वगतम्/KV चिन्तयति/KP –/PUNC क्रियताम्/KP अत्र/A प्रतीकारः/NP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
देवतासु/NP गुरौ/NP गोषु/NP राजसु/NP ब्राह्मणेषु/NP च/APY  ।/PUNC 
नियन्तव्यः/KN सदा/A कोपः/NP बालवृद्धीतुरेषु/NP च/APY  ॥/PUNC 120/PUNC ॥/PUNC 
मन्त्री/NP विहस्य/KKS ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP मा/AN भैषीः/KP ।/PUNC समाश्वसिहि/KP ।/PUNC शृणु/SN देव/NP ।/PUNC 
मन्त्रिणाम्/NP भिन्नसंधाने/NP भिषजाम्/NP सांनिपातिके/NP ।/PUNC 
कर्मणि/NP व्यज्यते/KP प्रज्ञा/NP सुस्थे/NP कः/SN वा/A न/AN पण्डितः/NP ॥/PUNC 121/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK –/PUNC 
आरभन्ते/KP अल्पम्/NP एव/INTF अज्ञाः/NP कामम्/KV व्यग्राः/NP भवन्ति/KP च/AVK।/PUNC 
महारम्भाः/NV कृतधियः/NP तिष्ठन्ति/KP च/AVKनिराकुला/KV ॥/PUNC 122/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN अत्र/A भवत्/SN प्रतापात्/NP एव/INTF दुर्गम्/NP भङ्क्त्वा/KKS कीर्तिप्रतापसहितम्/KV त्वाम्/SN अचिरेण/A कालेन/NP विन्ध्याचलम्/NP नेष्यामि/KP ।/PUNC  राजा/NP आह/KP –/PUNC कथम्/AP अधुना/A स्वल्पबलेन/NP तत्/SN संपद्यते/KP ।/PUNC गृध्रः/NP वदति/KP –/PUNC देव/NP सर्वम्/SN भविष्यति/KP ।/PUNC यतः/A विजिगीषोः/NP अदीर्घसूत्रता/NV विजयसिद्धेः/NP अवश्यंभावः/NV ।/PUNC तत्/SN सहसा/KV एव/INTF दुर्गात्/NP द्वारावरोधः/NP क्रियताम्/KP ।/PUNC अथ/A प्रणिधिना/NP बकेन/NP आगत्य/KKS हिरण्यगर्भस्य/NS कथितम्/KN –/PUNC देव/NP स्वल्पबल/NP एव/INTF अयम्/SN राजा/NP चित्रवर्णः/NS गृध्रस्य/NP मन्त्रोपष्टम्भात्/NP आगत्य/KKS दुर्गद्वारावरोधम्/NP करिष्यति/KP ।/PUNC राजहंसः/NP ब्रूते/KP –/PUNC सर्वज्ञ/NP किम्/SN अधुना/A विधेयम्/KN ।/PUNC चक्रवाकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC स्वबले/NP सारासारविचारः/NP क्रियताम्/KP ।/PUNC तत्/SN ज्ञात्वा/KKS सुवर्णवस्त्रादिकम्/NP यथार्हम्/NV प्रसादप्रदानम्/NP क्रियताम्/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
यः/SN काकिनीम्/NP अपि/A अपथप्रपन्नाम्/NV 
समुद्धरेत्/KP निष्कसहस्रतुल्याम्/NP ।/PUNC 
कालेषु/NP कोटिषु/NP अपि/A मुक्तहस्तः/NV 
तम्/SN राजसिंहम्/NP न/AN जहाति/KP लक्ष्मीः/NP ॥/PUNC 123/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK –/PUNC 
क्रतौ/NP विवाहे/NP व्यसने/NP रिपुक्षये/NP 
यशस्करे/NV कर्मणि/NP मित्रसंग्रहे/NP ।/PUNC 
प्रियासु/NV नारीषु/NP अधनेषु/NV बन्धुषु/NP
हि/A अतिव्यव्ययः/NP न/AN अस्ति/KP नराधिप/NP अष्टसु/SMK ॥/PUNC 124/PUNC ॥/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
मूर्खः/NP स्वल्पव्ययत्रासात्/NP सर्वनाशम्/NP करोति/KP हि/A ।/PUNC 
कः/SN सुधीः/NP त्यजते/KP भाण्डम्/NP शुल्कस्य/NP एव/INTF अतिसाध्वसात्/NP ॥/PUNC 125/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC कथम्/AP इह/A समये/NP अतिव्ययः/KP युज्यते/KP ।/PUNC उक्तम्/KN च/APY  –/PUNC 
आपदर्थे/NP धनम्/NP रक्षेत्/KP –/PUNC 
मन्त्री/NP ब्रूते/KP –/PUNC श्रीमतः/NP कथम्/AP आपदः/NP ।/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC कदाचित्/A चलते/KP लक्ष्मीः/NP ।/PUNC मन्त्री/NP ब्रूते/KP –/PUNC संचिता/KN अपि/A विनश्यति/KP ॥/PUNC 126/PUNC ॥/PUNC
 तत्/SN देव/NP कार्पण्यम्/NP विमुच्य/KKS दानमानाभ्याम्/NP पुरस्क्रियन्ताम्/KP ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
परस्परज्ञाः/NP संहृष्टाः/KN त्यक्तुम्/KKS प्राणान्/NP सुनिश्चिताः/KN ।/PUNC 
कुलीनाः/NV पूजिताः/KN सम्यक्/A विजयन्ते/KP द्बिषत्बलम्/NP ॥/PUNC 126/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK –/PUNC 
सुभटाः/NV शीलसंपन्नाः/NV संहताः/NV कृतनिश्चयाः/NV ।/PUNC 
अपि/A पञ्चशतम्/SMKY शूरा/NP मृदन्ति/KP रिपुवाहिनीम्/NP ॥/PUNC 127/PUNC ॥/PUNC 
किम्/SN च/AVK –/PUNC 
शिष्टैः/KN अपि/A अविशेषज्ञः/NV उग्रः/NP च/APY कृतनाशकः/NP ।/PUNC 
त्यज्यते/KP किम्/SN पुनः/A न/AN अन्यैः/SN च/AVKअपि/A आत्मम्भरिः/NV नरः/NP ॥/PUNC 128/PUNC ॥/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
सत्यम्/NP शौर्यम्/NP दया/NP त्यागः/NP नृपस्य/NP एते/SNV महागुणाः/NP ।/PUNC 
एतैः/SN त्यक्तः/KN महीपालः/NP प्राप्नोति/KP खलु/AVD वाच्यताम्/NP ॥/PUNC 129/PUNC ॥/PUNC 
ईदृशि/SN प्रस्तावे/NP अमात्याः/NP तावत्/A अवश्यम्/NP एव/INTF पुरस्कर्तव्याः/KN ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
यः/SSN येन/SSN प्रतिबद्धः/KN स्यात्/KP सह/AUP तेन/SSN उदयी/NP व्ययी/NP ।/PUNC 
सः/SN विश्वस्तः/KN नियोक्तव्यः/KN प्राणेषु/NP च/APY  धनेषु/NP च/APY  ॥/PUNC 130/PUNC ॥/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
धूर्तः/NP स्त्री/NP वा/A शिशुः/NP यस्य/SN मन्त्रिणः/NP स्युः/KP महीपतेः/NP ।/PUNC 
अनीतिपवनक्षिप्तः/KN कार्यारब्धौ/NP सः/SN निमज्जति/KP ॥/PUNC 131/PUNC ॥/PUNC 
शृणु/KP देव/NP –/PUNC 
हर्षक्रोधौ/NP यतौ/KN यस्य/SSN शास्त्रार्थे/NP प्रत्ययः/NP तथा/A ।/PUNC 
नित्यम्/NP भृत्यान्ववेक्षा/NP च/APY  तस्य/SSN स्यात्/KP धनदा/NV धरा/NP ॥/PUNC 132/PUNC ॥/PUNC 
येषाम्/SN राज्ञा/NP सह/AUP स्याताम्/KP उच्चयापचयौ/NP ध्रुवम्/KV ।/PUNC 
अमात्या/NP इति/AUD तान्/SN राजा/NP न/AN अवमन्येत्/KP कदाचन/A ॥/PUNC 133/PUNC ॥/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
महीभुजः/NP मदान्धस्य/NV विषमे/NV कार्यसागरे/NP ।/PUNC 
स्खलतः/KNV हि/A करालम्बः/NP सुहृत्सचिवचेष्टितम्/KN ॥/PUNC 134/PUNC ॥/PUNC 
अथ/A आगत्य/KKS प्रणम्य/KKS मेघवर्णः/NS ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP दृष्टिप्रसादम्/NP कुरु/KP ।/PUNC एष/SN युद्धार्थी/NV विपक्षः/NP दुर्गद्वारि/NP वर्तते/KP ।/PUNC तत्/SN देवपादादेशात्/NP बहिः/NP निसृत्य/KKS स्वविक्रमम्/NP दर्शयामि/KP ।/PUNC तेन/SN देवपादानाम्/NP आनृण्यम्/NP उपगच्छामि/KP ।/PUNC चक्रवाकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC मा/AN एवम्/ASD ।/PUNC यदि/AVK बहिः/NP निसृत्य/KKS योद्धव्यम्/KN तदा/AVK दुर्गाश्रयणम्/NP एव/INTF निष्प्रयोजनम्/NV ।/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK –/PUNC 
विषमः/NP अपि/A यथा/A नक्रः/NP सलिलात्/NP निःसृतः/KN वशः/NP ।/PUNC 
वनात्/NP विनिर्गतः/KN शूरः/NV सिंहः/NP अपि/A स्यात्/KP शृगालवत्/NP ॥/PUNC 135/PUNC ॥/PUNC 
देव/NP स्वयम्/SN गत्वा/KKS दृश्यताम्/KP युद्धम्/NP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
पुरस्कृत्य/KKS बलम्/NP राजा/NP योधयेत्/KP अवलोकयन्/KNV ।/PUNC 
स्वामिना/NP अधिष्ठितः/KN श्वा/NP अपि/A किम्/AP न/AN सिंहायते/KP ध्रुवम्/AVD ॥/PUNC 136/PUNC ॥/PUNC 
अनन्तरम्/AVK ते/SN सर्वे/SN दुर्गद्वारम्/NP गत्वा/KKS महाहवम्/NP कृतवन्तः/KN ।/PUNC अपरेद्युः/NP चित्रवर्णः/NS राजा/NP गृध्रम्/NP उवाच/KP –/PUNC तात/NP स्वप्रतिज्ञातम्/NP अधुना/A निर्वाहय/KP ।/PUNC गृध्रः/NP ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP शृणु/KP तावत्/A ।/PUNC 
अकालसहम्/NP अति/A अल्पम्/NP मूर्खव्यसनिनायकम्/NP ।/PUNC 
अगुप्तम्/NP भीरुयोधम्/NP च/AVKदुर्गव्यसनम्/NP उच्यते/KP ॥/PUNC 137/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN तावत्/A अत्र/A न/AN अस्ति/KP ।/PUNC 
उपजापः/NP चिरारारोधः/NP अवस्कन्दः/NP तीव्रपौरुषम्/NP ।/PUNC 
दुर्गस्य/NP लङ्घनोपायाः/NP चत्वारः/SMKP कथिता/KN इमे/SN ॥/PUNC 138/PUNC ॥/PUNC 
अत्र/A यथाशक्ति/KV क्रियते/KP यत्नः/NP (/PUNC कर्णे/NP कथयति/KP )/PUNC एवम्/ASD एवम्/DV ।/PUNC ततः/A अनुदित/KN एव/INTF भास्करे/NP चतुर्षु/SMKY अपि/A दुर्गद्वारेषु/NP प्रवृत्ते/KN युद्धे/NP दुर्गाभ्यन्तरगृहेषु/NP एकदा/A काकैः/NP अग्निः/NP निक्षिप्तः/KN ।/PUNC ततः/A गृहीतम्/KN गृहीतम्/KN दुर्गम्/NP इति/AUD कोलाहलम्/NP श्रुत्वा/KKS अनेकगृहेषु/NP च/AVKप्रदीप्तम्/KN पावकम्/NP प्रत्यक्षेण/NP अवलोक्य/KKS राजहंसस्य/NP सैनिकाः/NP तथा/A अन्ये/SN दुर्गवासिनः/NP सत्वरम्/KV ह्रदम्/NP प्रविष्टाः/KN ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
सुमन्त्रितम्/NP सुविक्रान्तम्/NP सुयुद्धम्/NP सुपलायितम्/NP ।/PUNC 
कार्यकाले/NP यथाशक्तिः/KV कुर्यात्/KP न/AN तु/A विचारयेत्/KP ॥/PUNC 139/PUNC ॥/PUNC 
राजहंसः/NP च/AVKसुखिस्वभावात्/NP मन्दगतिः/NV सारसद्बितीयः/NP च/AVKचित्रवर्णस्य/NS सेनापतिना/NP कुक्कुटेन/NP आगत्य/KKS वा/A इष्टितः/KN ।/PUNC हिरण्यगर्भः/NS सारसम्/NP आह/KP –/PUNC सारस/NP सेनापते/NP मम/SN अनुरोधात्/NP आत्मानम्/SN न/AN व्यापादयिष्यसि/KP ।/PUNC त्वम्/SN अधुना/A गन्तुम्/KKS समर्थः/NP ।/PUNC तत्/SN गत्वा/KKS जलम्/NP प्रविश्य/KKS आत्मानम्/SN परिरक्ष/KP ।/PUNC 
अस्मत्/SN पुत्रम्/NP चूडामणिनामानम्/NP सर्वज्ञसंमत्या/NP राजानम्/NP करिष्यसि/KP ।/PUNC सारसः/NP ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP न/AN वक्तव्यम्/KN एवम्/ASD दुःसहम्/NV वचः/NP ।/PUNC 
यावत्/A चन्द्रार्कौ/NP दिवि/NP तिष्ठतः/KP तावत्/A विजयताम्/NP देवः/NP ।/PUNC अहम्/SN देवदुर्गाधिकारी/NP मत्मांससृक्विलिप्तेन/NV द्वारवर्त्मना/NP प्रविशतु/KP शत्रुः/NP ।/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK–/PUNC 
दाता/NV क्षमी/NV गुणग्राही/NV स्वामी/NP दुःखेन/KV लभ्यते/KP ।/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC सत्यम्/NP एव/INTF एतत्/SN ।/PUNC 
किंतु/A –/PUNC 
शुचिः/NV दक्षः/NP अनुरक्तः/KN च/AVKजाने/KP भृत्यः/NP अपि/A दुर्लभः/NP ॥/PUNC 140/PUNC ॥/PUNC 
सारसः/NP ब्रूते/KP –/PUNC अन्यत्/SN च/AVKशृणु/KP देव/NP ।/PUNC 
यदि/A समरम्/NP अपास्य/KKS न/AN अस्ति/KP मृत्यः/NP 
भयम्/NP इति/AUD युक्तम्/KN इतः/A अन्यतः/A प्रयातुम्/KKS ।/PUNC 
अथ/A मरणम्/NP अवश्यम्/KN एव/INTF जन्तोः/NP 
किम्/SN इति/AUD मुधा/KV मलिनम्/NP यशः/NP क्रियेत/KP ॥/PUNC 141/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK –/PUNC 
भवे/NP अस्मिन्/SN पवनोद्धान्तवीचिविभ्रमभङ्गुरे/NP ।/PUNC 
जायते/KP पुण्ययोगेन/NP परार्थे/NP जीवितव्ययः/NP ॥/PUNC 142/PUNC ॥/PUNC 
स्वामि/NP अमात्यः/NP च/APY  राष्ट्रम्/NP च/AVKदुर्गम्/NP कोशः/NP बलम्/NP सुहृत्/NP ।/PUNC 
राज्याङ्गानि/NP प्रकृतयः/NP पौराणाम्/NP श्रेणयः/NP अपि/A च/AVK॥/PUNC 143/PUNC ॥/PUNC 
देव/NP त्वम्/SN च/AVKस्वामी/NP सर्वथा/A रक्षणीयः/KN ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
प्रकृतिः/NP स्वामिना/NP त्यक्ता/KN समृद्धा/NV अपि/A न/AN जीवति/KP ।/PUNC 
अपि/A धन्वन्तरिः/NS वैद्यः/NP किम्/SN करोति/KP गतायुषि/NP ॥/PUNC 144/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK–/PUNC 
नरेशे/NP जीवलोकः/NP अयम्/SNV निमीलति/KNV निमीलति/KP ।/PUNC 
उदेति/KP उदीयमाने/KNV च/AVKरवौ/NP इव/ASD सरोरुहम्/NP ॥/PUNC 145/PUNC ॥/PUNC 
अथ/A कुक्कुटेन/NP आगत्य/KKS राजहंसस्य/NP शरीरे/NP खरतरनखाघातः/NP कृतः/KN ।/PUNC ततः/A सत्वरम्/KV उपसृत्य/KKS सारसेन/NP स्वदेहान्तरितः/KN राजा/NP ।/PUNC अनन्तरम्/A कुक्कुटेन/NP नखमुखप्रहारैः/NP जर्जरीकृतेन/KNV सारसेन/NP स्वाङ्गेन/NP आच्छाद्य/KKS प्रेर्य/KKS राजा/NP जले/NP क्षिप्तः/KN ।/PUNC कुक्कुटसेनापतिः/NP च/AVKचञ्चुप्रहारेण/NP व्यापादितः/KN ।/PUNC अथ/A चित्रवर्णः/NS राजा/NP दुर्गम्/NP प्रविश्य/KKS दुर्गावस्थितम्/KN द्रव्यम्/NP ग्राहयित्वा/KKS बन्दिभिः/NP जयशब्दैः/NP आनन्दितः/KN स्वस्कन्धावारम्/NP जगाम/KP ॥/PUNC 
   अथ/A राजपुत्रैः/NP उक्तम्/KN –/PUNC तस्मिन्/SN राजबले/NP सः/SN पुण्यवान्/NV सारस/NP एव/INTF येन/SN स्वदेहत्यागेन/NP स्वामी/NP रक्षितः/KN ।/PUNC 
उक्तम्/KN च/AVKएतत्/SN –/PUNC 
जनयन्ति/KP सुतान्/SN गावः/NP सर्वा/SN एव/INTF गवाकृतीन्/NP ।/PUNC 
विषाणोल्लिखितस्कन्धम्/NV कश्चित्/SN एव/INTF गवाम्/NP पतिम्/NP ॥/PUNC 146/PUNC ॥/PUNC 
विष्णुशर्मा/NS उवाच/KP –/PUNC स/SN तावत्/A विद्याधरीपरिजनः/NP स्वर्गसुखम्/NP अनुभवतु/KP महासत्त्वः/NP ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
आहवेषु/NP च/AVKये/SSN शूराः/NP स्वाम्यर्थे/NP त्यक्तजीविताः/NV ।/PUNC 
भर्तृभक्ताः/NP कृतज्ञाः/NP च/APY  ते/SSN नराः/NP स्वर्गगामिनः/NP ॥/PUNC 147/PUNC ॥/PUNC 
यत्र/A यत्र/DVहतः/KN शूरः/NP शत्रुभिः/NP परिवेष्टितः/KN ।/PUNC 
अक्षयान्/NV लभते/KP लोकान्/NP यदि/A क्लैब्यम्/NP न/AN गच्छति/KP ॥/PUNC 148/PUNC ॥/PUNC 
विग्रहः/NP श्रुतः/KN भवद्भिः/SN राजपुत्रैः/NP उक्तम्/KN –/PUNC श्रुत्वा/KKS सुखिनः/NP भूताः/KN वयम्/SN ।/PUNC 
विष्णुशर्मा/NS अब्रवीत्/KP –/PUNC अपरम्/SN अपि/A एवम्/ASD अस्तु/KP –/PUNC 
विग्रहः/NP करितुरङ्गपत्तिभिः/NP –/PUNC 
नः/SN कदापि/A भवताम्/SN महीभृताम्/NP ।/PUNC 
नीतिमन्त्रपवनैः/NP समाहताः/KN
संश्रयन्तु/KP गिरिगह्णरम्/NP द्बिषः/NP ॥/PUNC 149/PUNC ॥/PUNC 
इति/AUD हितोपदेशे/NS विग्रहः/NS नाम/A तृतीयः/SMKP कथासंग्रहः/NP समाप्तः/KN।/PUNC 

हितोपदेशः/NS
संधिः/NS –/PUNC 4/PUNC 
			॥/PUNC कथा/NP –/PUNC 1/PUNC ॥/PUNC 
पुनः/A कथारम्भकाले/NP राजपुत्रैः/NP उक्तम्/KN –/PUNC आर्य/NP विग्रहः/NS श्रुतः/KN अस्माभिः/SN ।/PUNC संधिः/NS अधुना/A अभिधीयताम्/KP ।/PUNC 
विष्णुशर्मणा/NS उक्तम्/KN –/PUNC श्रूयताम्/KP ।/PUNC संधिम्/NS अपि/A कथयामि/KP यस्य/SN अयम्/SN आद्यः/NV श्लोकः/NP –/PUNC 
वृत्ते/KN महति/NV संग्रामे/NP राज्ञोः/NP निहतसेनयोः/NP।/PUNC 
स्थेयाभ्याम्/NP  गृध्रचक्राभ्याम्/NP  वाचा/NP संधिः/NP कृतः/KN क्षणात्/NP ॥/PUNC 1/PUNC ॥/PUNC 
राजपुत्राः/NP ऊचुः/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC विष्णुशर्मा/NP कथयति/KP –/PUNC
 
कथा/NP 1/PUNC
 
 (/PUNC हंस/NP -/PUNC मयूर/NP -/PUNC सन्धि/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC
 
ततः/A तेन/SN राजहंसेन/NP उक्तम्/NP –/PUNC केन/SN अस्मद्दुर्गे/NP निक्षिप्तः/KN अग्निः/NP ।/PUNC किम्/SN पारक्येण/NP किम्/SN वा/A अस्मद्दुर्गवासिना/NP केन/SN अपि/A विपक्षप्रयुक्तेन/KN ।/PUNC चक्रवाकः/NP  ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP !/PUNC भवतः/SN  निष्कारणबन्धुः/NV असौ/SN मेघवर्णः/NP सपरिवारः/NV न/AN दृश्यते/KP ।/PUNC तत्/SN मन्ये/KP तस्य/SN एव/INTF विचेष्टितम्/KN इदम्/SN ।/PUNC राजा/NP क्षणम्/NP विचिन्त्य/KKS आह/KP –/PUNC अस्ति/KP तावत्/A एव/INTF मम/SN दुर्दैवम्/NP एतत्/SN ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
अपराधः/NP सः/SN दैवस्य/NP न/AN पुनः/A मन्त्रिणाम्/NP अयम्/SN ।/PUNC 
कार्यम्/KN सुघटितम्/KN क्व/AP अपि/A दैवयोगात्/NP विनश्यति/KP ॥/PUNC 2/PUNC ॥/PUNC 
मन्त्री/NP ब्रूते/KP –/PUNC उक्तम्/KN एव/INTF एतत्/SN –/PUNC 
विषमाम्/NV हि/A दशाम्/NP प्राप्य/KKS देवम्/NP गर्हयते/KP नरः/NP ।/PUNC 
आत्मनः/SN कर्मदोषान्/NP च/AVKन/AN एव/INTF जानाति/KP अपण्डितः/NP ॥/PUNC 3/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN  च/AVK–/PUNC 
सुहृदाम्/NP  हितकामानाम्/NP  यः/SSN  वाक्यम्/NP  न/AN अभिनन्दति/KP ।/PUNC 
सः/SSN कूर्मः/NP इव/ASD दुर्बुद्धिः/NV काष्ठात्/NP भ्रष्टः/KN  विनश्यति/KP ॥/PUNC 4/PUNC  ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC कथम्/NP एतत्/SN ।/PUNC मन्त्री/NP कथयति/KP –/PUNC 

॥/PUNC कथा/NP –/PUNC 2/PUNC ॥/PUNC 

(/PUNC हंस/NP -/PUNC कूर्म/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC
 
अस्ति/KP मगधदेशे/NP फुल्लोत्पलाभिधानम्/NP  सरः/NP ।/PUNC तत्र/A चिरम्/A संकटविकटनामानौ/NP हंसौ/NP निवसतः/KP ।/PUNC तयोः/SN मित्रम्/NP कम्बुग्रीवनामा/NP कूर्मः/NP च/AVKप्रतिवसति/KP ।/PUNC 
अथ/A एकदा/A धीवरैः/NP आगत्य/KKS तत्र/A उक्तम्/KN –/PUNC यत्/SN अत्र/A अस्माभिः/SN अद्य/A उषित्वा/KKS प्रातः/NP मत्स्यकूर्मादयः/NP व्यापादयितव्याः/KN ।/PUNC तदाकर्ण्य/KKS कूर्मः/NP  हंसौ/NP आहतुः/KP –/PUNC सुहृदौ/NP श्रुतः/KN अयम्/SN धीवरालापः/NP अधुना/A किम्/SN  मया/SN कर्तव्यम्/KN ।/PUNC हंसौ/NP आहतुः/KP –/PUNC ज्ञायताम्/KP  पुनः/A तावत्/A प्रातः/A यत्/SN उचितम्/KN  तत्/SN कर्तव्यम्/KN ।/PUNC कूर्मः/NP  ब्रूते/KP –/PUNC मा/AN एवम्/ASD ।/PUNC यतः/SN दृष्टव्यतिकरः/NP अहम्/SN अत्र/A ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KKS –/PUNC 
अनागतविधाता/NS च/AVK Bप्रत्युत्पन्नमतिः/NS तथा/A ।/PUNC 
द्वौ/SN एतौ/SN सुखम्/KV एधेते/KP यद्भविष्यः/NS विनश्यति/KP ॥/PUNC 5/PUNC ॥/PUNC 
तौ/SN आहतुः/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC कूर्मः/NP कथयति/KP –/PUNC ॥/PUNC 

कथा/NP –/PUNC 3/PUNC ॥/PUNC 

(/PUNC अनागतविधात्रादिमत्स्यत्रयकथा/NP )/PUNC

पुरा/A अस्मिन्/SN एव/INTF सरसि/NP एवंविधिषु/NV धीवरेषु/NP उपस्थितेषु/KN मत्स्यत्रयेण/NP आलोचितम्/KN ।/PUNC तत्र/A अनागतविधाता/NS नाम/A एकः/SN  मत्स्यः/NP ।/PUNC तेन/SN उक्तम्/KN –/PUNC अहम्/SN  तावत्/A जलाशयान्तरम्/NP  गच्छामि/KP ।/PUNC इति/AUD उक्त्वा/KKS हृदान्तरम्/NP  गतः/KN ।/PUNC अपरेण/SN प्रत्युत्पन्नमतिनाम्ना/NP मत्स्येन/NP अभिहितम्/KN –/PUNC भविष्यदर्थे/NP प्रमाणाभात्वात्/NP कुत्र/KP मया/SN गन्तव्यम्/KN ।/PUNC तदुत्पन्ने/KN यथाकार्यम्/KN अनुष्ठेयम्/KN ।/PUNC तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
उत्पन्नाम्/NV आपदम्/NP  यः/SSN तु/A समाधत्ते/KP सः/SSN  बुद्धिमान्/NP ।/PUNC 
वणिजः/NP  भार्यया/NP जारः/NP प्रत्यक्षे/NP निह्नुतः/KN यथा/A ॥/PUNC 6/PUNC ॥/PUNC 
यद्भविष्यः/NP पृच्छति/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC प्रत्युत्पन्नमतिः/NS आह/KP –/PUNC
 
			॥/PUNC कथा/NP –/PUNC 4/PUNC  ॥/PUNC 
			  (/PUNC वणिग्भार्याजारकथा/NP )/PUNC 

अस्ति/KP विक्रमपुरे/NS समुद्रदत्तः/NS  नाम/A वणिक्/NP ।/PUNC तस्य/SN रत्नप्रभा/NS नाम/A वधूः/NP केन/SN अपि/A स्वसेवकेन/NP सह/AUP सदा/A रमते/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
न/AN स्त्रीणाम्/NP अप्रियः/NP कश्चित्/SN प्रियः/NP  वा/A अपि/A न/AN विद्यते/KP ।/PUNC 
गावः/NP तृणम्/NP इव/ASD अरण्ये/NP प्रार्थयन्ति/KP नवम्/NV  नवम्/DV ॥/PUNC 7/PUNC ॥/PUNC 
अथ/A एकदा/A सा/SNV रत्नप्रभा/NS तस्य/SN सेवकस्य/NP मुखे/NP चुम्बनम्/NP  ददती/KNV समुद्रदत्तेन/NS अवलोकिता/KN ।/PUNC ततः/A सा/SN बन्धकी/NP सत्वरम्/KV  भर्तुः/NP समीपम्/NP  गत्वा/KKS आह/KP –/PUNC नाथ/NP एतस्य/SN सेवकस्य/NP महती/NP निर्वृत्तिः/NP ।/PUNC यतः/A अहम्/SN  चौरिकाम्/NP  कृत्वा/KKS कर्पूरम्/NP  खादति/KP इति/AUD मया/SN अस्य/SN मुखम्/NP आघ्राय/KKS ज्ञातम्/KN ।/PUNC 
तथा/A च/AVKउक्तम्/KN –/PUNC 
आहारः/NP  द्विगुणः/NV स्त्रीणाम्/NP  बुद्धिः/NP तासाम्/SN  चतुर्गुणा/NV ।/PUNC 
षड्गुणः/NV  व्यवसायः/NP च/APY कामः/NP च/APY अष्टगुणः/NV स्मृतः/KN ॥/PUNC 8/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN श्रुत्वा/KKS सेवकेन/NP प्रकुप्य/KKS उक्तम्/KN –/PUNC यस्य/SN स्वामिनः/NP  गृहे/NP एतादृशी/A भार्या/NP तत्र/A सेवकेन/NP कथम्/AP  स्थातव्यम्/KN  यत्र/A प्रतिक्षणम्/NP  गृहिणी/NP सेवकस्य/NP मुखम्/NP  जिघ्रति/KP ।/PUNC ततः/A असौ/SN उत्थाय/KKS चलितः/KN ।/PUNC साधुना/NP यत्नात्/NP प्रबोध्य/KKS धृतः/KN ।/PUNC अतः/A अहम्/SN  ब्रवीमि/KP –/PUNC उत्पन्नाम्/KN आपदम्/NP  इत्यादि/AUD ।/PUNC 
ततः/A  यत्भविष्येण/NS उक्तम्/KN –/PUNC 
यत्/SN अभावि/NP न/AN तत्/SN भावि/NP भावि/NP चेत्/A न/AN तत्/SN अन्यथा/A ।/PUNC 
इति/AUD चिन्ताविषघ्नः/NV अयम्/SNV अगदः/NP किम्/SN  न/AN पीयते/KP ॥/PUNC 9/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A प्रातः/A जालेन/NP बद्धः/KN प्रत्युत्पन्नमति/NS मृतवत्/KV आत्मानम्/SN  संदर्श्य/KKS स्थितः/KN ।/PUNC ततः/A  जालात्/NP अपसारितः/KN  यथाशक्तिः/KV उत्प्लुत्य/KKS गभीरम्/NV  नीरम्/NP  प्रविष्टः/KN ।/PUNC यद्भविष्यः/NS च/AVKधीवरैः/NP प्राप्तः/KN  व्यापादितः/KN ।/PUNC अतः/A अहम्/SN  ब्रवीमि/KP –/PUNC अनागतविधाता/NS इत्यादि/A ॥/PUNC 
तत्/SN यथा/A अहम्/SN अन्यत्/SN ह्रदम्/NP अद्य/A प्राप्नोमि/KP तथा/A क्रियताम्/KP ।/PUNC हंसौ/NP आहतुः/KP –/PUNC जलाशयान्तरे/NP प्राप्ते/KN तव/SN कुशलम्/NP ।/PUNC स्थले/NP गच्छतः/KNV ते/SN कः/SN विधिः/NP ।/PUNC कूर्मः/NP आह/KP –/PUNC यथा/A अहम्/SN  भवद्भ्याम्/SN  सह/AUP आकाशवर्त्मना/NP यामि/KP सः/SN  उपायः/NP  विधीयताम्/KP ।/PUNC हंसौ/NP ब्रूतः/KP –/PUNC कथम्/AP उपायः/NP संभवति/KP ।/PUNC कच्छपः/NP  वदति/KP –/PUNC युवाभ्याम्/SN  चञ्चुधृतम्/KN  काष्ठखण्डम्/NP एकम्/SN  मया/SN मुखेन/NP अवलम्बितव्यम्/KN ।/PUNC युवयोः/SN पक्षबलेन/NP मया/SN अपि/A सुखेन/NP गन्तव्यम्/KN ।/PUNC हंसौ/NP ब्रूतः/KP –/PUNC संभवति/KP एषः/SN उपायः/NP ।/PUNC 
किंतु/A –/PUNC 
उपायम्/NP  चिन्तयन्/KNV प्राज्ञः/NP  हि/A अपायम्/NP अपि/A चिन्तयेत्/KP ।/PUNC 
पश्यतः/KNV  बकमूर्खस्य/NP नकुलैः/NP भक्षिताः/KN प्रजाः/NP ॥/PUNC 10/PUNC ॥/PUNC 
कूर्मः/NP पृच्छति/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC तौ/SN कथयतः/KP –/PUNC
 
॥/PUNC कथा/NP –/PUNC 5/PUNC ॥/PUNC
 (/PUNC बक/NP -/PUNC नकुल/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC
 
अस्ति/KP उत्तरापथे/NP गृध्रकूटः/NS नाम/A पर्वतः/NP ।/PUNC तत्र/A इरावतीतीरे/NP न्यग्रोधपादपे/NP बकाः/NP निवसन्ति/KP ।/PUNC तस्य/SN वृक्षस्य/NP अधस्तात्/NP विवरे/NP सर्पः/NP तिष्ठति/KP ।/PUNC सः/SN  च/AVKतेषाम्/SN  बालापत्यानि/NP खादति/KP ।/PUNC अथ/A शोकार्तानाम्/NV बकानाम्/NP विलापम्/NP श्रुत्वा/KKS केनचित्/SN बकेन/NP अभिहितम्/KN –/PUNC एवम्/ASD कुरुत/KP यूयम्/SN  ।/PUNC मत्स्यान्/NP आदाय/KKS नकुलविवरात्/NP आरभ्य/KKS सर्पविवरम्/NP  यावत्/A पङ्क्तिक्रमेण/NP एकैकशः/KV मत्स्यान्/NP विकीर्य/KKS धत्त/KN ।/PUNC 
ततः/A तत्/SN आहारलुब्धैः/NV नकुलैः/NP आगत्य/KKS सर्पः/NP द्रष्टव्यः/KN स्वभावविद्वेषात्/NP व्यापादयितव्यः/KN च/AVK।/PUNC तथा/A अनुष्ठिते/KN तत्/SN वृत्तम्/KN ।/PUNC ततः/A तत्र/A वृक्षे/NP नकुलैः/NP बकशावकानाम्/NP  रावः/NP श्रुतः/KN ।/PUNC पश्चात्/NP तैः/SN वृक्षम्/NP आरुह्य/KKS बकशावकाः/NP खादिताः/KN ।/PUNC अतः/A  आवाम्/SN  ब्रूवः/KP –/PUNC उपायम्/NP  चिन्तयन्/KNV इत्यादि/A ॥/PUNC 
आवाभ्याम्/SN  नीयमानम्/KNV  त्वाम्/SN अवलोक्य/KKS लोकैः/NP किंचित्/A वक्तव्यम्/KN एव/INTF ।/PUNC तत्/SN आकर्ण्य/KKS यदि/A त्वम्/SN उत्तरम्/NP दास्यसि/KP तदा/A त्वत्/SN मरणम्/NP ।/PUNC तत्/SN सर्वथा/A अत्र/A एव/INTF स्थीयताम्/KP ।/PUNC कूर्मः/NP  वदति/KP –/PUNC किम्/SN अहम्/SN अज्ञः/NP ।/PUNC न/AN किम्/SN अपि/A मया/SN वक्तव्यम्/KN ।/PUNC ततः/A तथा/A अनुष्ठिते/KN तथाविधम्/KV कूर्मम्/NP आलोक्य/KKS सर्वे/SN गोरक्षकाः/NP पश्चात्/KV धावन्ति/KP वदन्ति/NP च/AVK।/PUNC 
तत्र/A कश्चित्/SN आह/KP –/PUNC यदि/AVK अयम्/SN कूर्मः/NP पतति/KP तदा/AVK अत्र/A एव/INTF पक्त्वा/KKS खादितव्यः/KN ।/PUNC कश्चित्/SN वदति/KP अत्र/A एव/INTF दग्ध्वा/KKS खादितव्यः/KN अयम्/SN ।/PUNC कश्चित्/SN ब्रूते/KP –/PUNC गृहम्/NP  नीत्वा/KKS भक्षणीयः/KN इति/AUD ।/PUNC तत्/SN परुषवचनम्/NP  श्रुत्वा/KKS सः/SN  कूर्मः/NP कोपाविष्टः/KN  विस्मृतपूर्वसंस्कारः/NV प्राह/KP –/PUNC युष्माभिः/SN भस्म/SN भक्षितव्यम्/KN ।/PUNC 
इति/AUD वदन्/SN एव/INTF पतितः/KN  गोरक्षकैः/NP व्यापादितः/KN च/AVK।/PUNC अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC सुहृदाम्/NP  हितकामानाम्/NP इत्यादि/AUD ॥/PUNC 
अथ/A प्रणिधिः/NP बकः/NP तत्र/A आगत्य/KKS उवाच/KP ।/PUNC देव/NP प्राक्/A एव/INTF मया/NP निगदितम्/KN  दुर्गशोधनम्/NP  हि/A प्रतिक्षणम्/NP  कर्तव्यम्/KN इति/AUD ।/PUNC तत्/SN च/AVKयुष्माभिः/SN न/AN कृतम्/KN ।/PUNC अतः/A तत्/SN अनवधानस्य/NP फलम्/NP अनुभूतम्/KN  ।/PUNC दुर्गदाहः/NP च/APY अयम्/SN  मेघवर्णनाम्ना/NP वायसेन/NP गृध्रप्रयुक्तेन/KN कृतः/KN ।/PUNC 
राजा/NP निःश्वस्य/KKS आह/KP –/PUNC 
प्रणयात्/NP उपकारात्/NP वा/A यः/SN  विश्वसिति/KP शत्रुषु/NP ।/PUNC 
सः/SN  सुप्त/KN इव/ASD वृक्षाग्रात्/NP पतितः/KN प्रतिबुध्यते/KP ॥/PUNC 11/PUNC ॥/PUNC 
प्रणिधिः/NP उवाच/KP –/PUNC इतः/A  दुर्गदाहम्/NP  विधाय/KKS यदा/A गतः/KN मेघवर्णः/NS तदा/A चित्रवर्णेन/NS प्रसादितेन/KN उक्तम्/KN –/PUNC अयम्/SN  मेघवर्णः/NS अत्र/A कर्पूरद्वीपराज्ये/NP अभिषिच्यताम्/KP ।/PUNC 
तथा/A च/AVKउक्तम्/KN –/PUNC 
कृतकृत्यस्य/NV भृत्यस्य/NP कृतम्/KN न/AN एव/INTF प्रणाशयेत्/KP ।/PUNC 
फलेन/NP मनसा/KV वाचा/KV दृष्ट्या/KV च/APY एनम्/SN प्रहर्षयेत्/KP ॥/PUNC 12/PUNC ॥/PUNC 
चक्रवाकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC ततः/A ततः/DV ।/PUNC प्रणिधिः/NP उवाच/KP –/PUNC ततः/A प्रधानमन्त्रिणा/NP गृध्रेण/NP अभिहितम्/KN ।/PUNC देव/NP न/AN इदम्/SN उचितम्/NP ।/PUNC प्रसादान्तरम्/NP किमपि/A क्रियताम्/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
अविचारयतः/KN युक्तिकथनम्/NP तुषकण्डनम्/NP ।/PUNC 
नीचेषु/NP उपकृतम्/KN राजान्/NP बालुकासु/NP इव/ASD मूत्रितम्/KN ॥/PUNC 13/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK ।/PUNC महताम्/NP आस्पदे/NP नीचः/NP कदापि/A न/AN कर्तव्यः/KN ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
नीचः/NP श्लाघ्यपदम्/NP प्राप्य/KKS स्वामिनम्/NP हन्तुम्/KKS इच्छति/KP ।/PUNC 
मूषिकः/NP व्याघ्रताम्/NP प्राप्य/KKS मुनिम्/NP हन्तुम्/KKS गतः/KN  यथा/A ॥/PUNC 14/PUNC  ॥/PUNC 
चित्रवर्णः/NS पृच्छति/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC मन्त्री/NP कथयति/KP –/PUNC 

	॥/PUNC कथा/NP –/PUNC 6/PUNC ॥/PUNC 
	(/PUNC मुनि/NP -/PUNC मूषिक/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP गौतमस्य/NS महर्षेः/NP तपोवने/NP महातपा/NS नाम/A मुनिः/NP ।/PUNC तेन/SN आश्रमसन्निधाने/NP मूषिकशावकः/NP काकमुखात्/NP भ्रष्टः/KN  दृष्टः/KN ।/PUNC ततः/A दयात्मना/NV तेन/SNV मुनिना/NP नीवारकणैः/NP संवर्धितः/KN ।/PUNC ततः/A  बिडालः/NP तम्/SN  मूषिकम्/NP  खादितुम्/KKS उपधावति/KP ।/PUNC तम्/SN अवलोक्य/KKS मूषिकः/NP तस्य/SN मुनेः/NP क्रोडे/NP प्रविवेश/KP ।/PUNC ततः/A  मुनिना/NP उक्तम्/KN –/PUNC मूषिक/NP त्वम्/SN मार्जारः/NP भव/KP ।/PUNC ततः/A सः/SN  बिडालः/NP कुक्कुरम्/NP  दृष्ट्वा/KKS पलायते/KP ।/PUNC ततः/A मुनिना/NP उक्तम्/KP –/PUNC कुक्कुरात्/NP विभेषि/KP ।/PUNC त्वम्/SN एव/INTF कुक्कुरः/NP  भव/KP ।/PUNC सः/SN कुक्कुरः/NP व्याघ्रात्/NP विभेति/KP ।/PUNC ततः/A तेन/SN मुनिना/NP कुक्कुरः/NP  व्याघ्रः/NP कृतः/KN ।/PUNC अथ/A व्याघ्रम्/NP अपि/A तम्/SN  मूषिकनिर्विशेषम्/KV  पश्यति/KP सः/SN  मुनिः/NP ।/PUNC अथ/A ते/SN मुनिम्/NP  दृष्ट्वा/KKS व्याघ्रम्/NP  च/AVKसर्वे/SN वदन्ति/KP –/PUNC अनेन/SN मुनिना/NP मूषिकः/NP व्याघ्रताम्/NP  नीतः/KN ।/PUNC एतत्/SN श्रुत्वा/KKS सः/SN  व्याघ्रः/NP सव्यथः/KV अचिन्तयत्/KP –/PUNC यावत्/A अनेन/SN मुनिना/NP जीवितव्यम्/KN  तावत्/A इदम्/SN  मे/SN स्वरूपाख्यानम्/NP अकीर्तिकरम्/NV न/AN पलायिष्यते/KP ।/PUNC इति/AUD आलोच्य/KKS मुनिम्/NP  हन्तुम्/KKS  गतः/KN ।/PUNC ततः/A  मुनिना/NP तत्/SN ज्ञात्वा/KKS “/PUNC पुनः/A मूषिकः/NP  भव/KP ”/PUNC इति/AUD उक्त्वा/KKS मूषिक/NP एव/INTF कृतः/KN ।/PUNC अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC नीचः/NP श्लाघ्यपदम्/NP इत्यादि/A ॥/PUNC अपरम्/SN  च/AVK।/PUNC सुकरम्/NP इदम्/SN इति/AUD न/AN मन्तव्यम्/KN ।/PUNC 
शृणु/KP –/PUNC 
भक्षयित्वा/KKS बहून्/SN मत्स्यान्/NP उत्तमाधममध्यमान्/NP ।/PUNC 
अतिलोभात्/NP बकः/NP पश्चात्/NP मृतः/KN कर्कटकग्रहात्/NP ॥/PUNC 15/PUNC ॥/PUNC 
चित्रवर्णः/NS पृच्छति/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC मन्त्री/NP कथयति/KP –/PUNC 

			॥/PUNC कथा/NP –/PUNC 7/PUNC ॥/PUNC
 			(/PUNC बक/NP -/PUNC कर्कट/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC
	
अस्ति/KP मालवविषये/NP पद्मगर्भ/NP अभिधानम्/NP सरः/NP ।/PUNC तत्र/A एकः/SN  वृद्धः/NP  बकः/NP सामर्थ्यहीन/NP उद्विग्नम्/NP इव/ASD आत्मानम्/NP दर्शयित्वा/KKS स्थितः/KN ।/PUNC सः/SN च/AVKकेनचित्/SN कुलीरेण/NP दृष्टः/KN पृष्टः/KN च/APY –/PUNC किम्/SN इति/AUD भवान्/SN अत्र/A आहारत्यागेन/NP तिष्ठति/KP ।/PUNC बकेन/NP उक्तम्/KN ।/PUNC भद्र/NP शृणु/KP ।/PUNC मत्स्या/NP मम/SN जीवनहेतवः/NV ।/PUNC ते/SN च/AVKअवश्यम्/KN  कैवर्तैः/NP आगत्य/KKS व्यापादयितव्या/KN इति/AUD वार्ता/NP नगरोपान्ते/NP मया/SN श्रुता/KN ।/PUNC अतः/A  वर्तनाभावात्/NP एव/INTF अस्मत्/SN मरणम्/NP उपस्थितम्/KN इति/AUD ज्ञात्वा/KKS आहारे/NP अपि/A अनादरः/NP कृतः/KN ।/PUNC ततः/A सर्वैः/SN मत्स्यैः/NP आलोचितम्/KN –/PUNC इह/A समये/NP तावत्/A उपकारकम्/NP एव/INTF अयम्/SN लक्ष्यते/KP अस्माकम्/SN ।/PUNC तत्/SN अयम्/SN एव/INTF यथाकर्तव्यम्/KN  पृच्छ्यताम्/KP ।/PUNC 
तथा/A च/AVKउक्तम्/KN –/PUNC 
उपकर्त्राऽरिणा/NV संधिः/NP न/AN मित्रेण/NP अपकारिणा/NV ।/PUNC 
उपकारापकारौ/NP हि/A लक्ष्यम्/NP  लक्षणम्/NP एतयोः/SN ॥/PUNC 16/PUNC ॥/PUNC   
मत्स्याः/NP ऊचुः/KP –/PUNC भो/ASMB बक/NP कः/SN अत्र/A रक्षणोपायः/NP ।/PUNC बकः/NP  ब्रूते/KP –/PUNC अस्ति/KP रक्षणोपायः/NP  जलाशयान्तराश्रयणम्/NP ।/PUNC तत्र/A अहम्/SN एकैकशः/KV  युष्मान्/SN नयामि/KP ।/PUNC मत्स्याः/NP आहुः/KP –/PUNC एवम्/ASD अस्तु/KP ।/PUNC ततः/A  असौ/SN बकः/NP तान्/SN मत्स्यान्/NP एकैकशः/KV नीत्वा/KKS खादति/NP ।/PUNC अनन्तरम्/AVK कुलीरः/NP तम्/SN उवाच/KP –/PUNC भो/ASMB बक/NP माम्/SN अपि/A तत्र/A नय/KP ।/PUNC ततः/A बकः/NP अपि/A अपूर्वकुलीरमांसार्थी/NP  सादरम्/KV  ते/SN नीत्वा/KKS स्थले/NP धृतवान्/KN ।/PUNC कुलीरः/NP अपि/A मत्स्यकण्टकाकीर्णम्/NV  तत्/SN स्थलम्/NP आलोक्य/KKS अचिन्तयत्/KP ।/PUNC हा/ABS हतः/KN अस्मि/KP ।/PUNC मन्दभाग्यः/NP ।/PUNC भवतु/KP ।/PUNC इदानीम्/A  समये/NP उचितम्/NP  व्यवहारामि/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
तावत्/A भयात्/NP तु/A भेतव्यम्/KN  यावत्/A भयम्/NP अनागतम्/KN ।/PUNC 
आगतम्/KN  तु/A भयम्/NP  वीक्ष्य/KKS प्रहर्तव्यम्/KN अभीतवत्/KV ॥/PUNC 17/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN  च/AVK–/PUNC 
अभियुक्तः/KN  यदा/A पश्येत्/KP न/AN किंचित्/A हितम्/NP आत्मनः/SN ।/PUNC 
युद्ध्यमानः/KNV तदा/A प्राज्ञः/NP  म्रियते/KP रिपुणा/NP सह/AUP ॥/PUNC 18/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK–/PUNC 
यत्र/A अयुद्धे/NP ध्रुवः/NV  नाशः/NP युद्धे/NP जीवितसंशयः/NP ।/PUNC 
तम्/SN कालम्/NP एकम्/SN युद्धस्य/NP प्रवदन्ति/KP मनीषिणः/NP ॥/PUNC 19/PUNC ॥/PUNC 
इति/AUD आलोच्य/KKS सः/SN कुलीरः/NP तस्य/SN ग्रीवाम्/NP  विच्छेदम्/NP  ।/PUNC सः/SN  बकः/NP पञ्चत्वम्/NP गतः/KN ।/PUNC अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP भक्षयित्वा/KKS बहून्/SN मत्स्यान्/NP इत्यादि/A ॥/PUNC ततः/A पुनः/A सः/SN  चित्रवर्णः/NS राजा/NP अवदत्/KP ।/PUNC शृणु/KP तावत्/A मन्त्रिन्/NP मया/SN एतत्/SN आलोचितम्/KN अस्ति/KP ।/PUNC यत्/SN अत्र/A अवस्थितेन/KN मेघवर्णेन/NS राज्ञा/NP यावन्ति/A वस्तूनि/NP कर्पूरद्वीपस्य/NS उत्तमानि/NV तावन्ति/A अस्माकम्/SN उपनेतव्यानि/KN ।/PUNC तेन/SN महता/NV विलासेन/NP अस्माभिः/SN विन्ध्याचले/NS स्थातव्यम्/KN ।/PUNC दूरदर्शी/NP विहस्य/KKS आह/A –/PUNC देव/NP 
अनागतवतीम्/NV चिन्ताम्/NP कृत्वा/KKS यः/SN तु/A प्रहृष्यति/KP ।/PUNC 
सः/SN तिरस्कारम्/NP आप्नोति/KP भग्नभाण्डः/NV द्विजः/NP यथा/A ॥/PUNC 20/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC मन्त्री/NP कथयति/KP –/PUNC 

			॥/PUNC कथा/NP –/PUNC 8/PUNC ॥/PUNC
 		(/PUNC ब्राह्मण/NP -/PUNC सक्तुशराव/NP -/PUNC कथा/PUNC )/PUNC

अस्ति/KP देवीकोटनाम्नि/NP नगरे/NP देवशर्मा/NS नाम/A ब्राह्मणः/NP ।/PUNC तेन/SN महाविषुवत्/NS संक्रान्त्याम्/NP  सक्तुपूर्णशरावः/NP एकः/SN प्राप्तः/KN ॥/PUNC ततः/A तम्/SN आदाय/KKS असौ/SN कुम्भकारस्य/NP भाण्डपूर्णमण्डपैकदेशे/NP रौद्रेण/NP आकुलितः/KN सुप्तः/KN ।/PUNC ततः/A सक्तुः/NP रक्षार्थम्/NP  हस्ते/NP दण्डम्/NP एकम्/SMKY आदाय/KKS अचिन्तयत्/KP –/PUNC यदि/A अहम्/SN सक्तुशरावम्/NP विक्रीय/KKS दश/SMKY कपर्दकान्/NP प्राप्स्यामि/KP तदा/A अत्र/A एव/INTF तैः/SN कपर्दकैः/NP घटशरावादिकम्/NP उपक्रीय/KKS विक्रीय/KKS अनेकधा/KV वृद्धैः/NP तैः/SN धनैः/NP पुनः/A पुनः/DV पूगवस्त्रादिकम्/NP उपक्रीय/KKS विक्रीय/KKS लक्षसंख्यानि/NV धनानि/NP कृत्वा/KKS विवाहचतुष्टयम्/NP करिष्यामि/KP ।/PUNC अनन्तरम्/AVK तासु/SN सपत्नीषु/NP रूपयौवनवती/NP या/SN तस्याम्/SN अधिक/NV अनुरागम्/NP करिष्यामि/KP ।/PUNC अनंतरम्/AVK संजातेर्ष्याः/NV तत्/SN सपत्न्यः/NP यदा/A द्वन्द्वम्/NP  करिष्यन्ति/KP तदा/A कोपाकुलः/NP अहम्/SN ताः/SN इत्थम्/A लगुडेन/NP ताडयिष्यामि/KP ।/PUNC इति/AUD अभिधाय/KKS लगुडः/NP क्षिप्तः/KN ।/PUNC तेन/SN सक्तुशरावः/NP चूर्णितः/KN भाण्डानि/NP च/APY बहूनि/SN भग्नानि/KN ।/PUNC ततः/A तेन/SN शब्देन/NP आगतेन/KN कुम्भकारेण/NP तथाविधानि/NV भाण्डानि/NP अवलोक्य/KKS ब्राह्मणः/NP तिरस्कृतः/KN  मण्डपिकागर्भात्/NP बहिः/NP कृतः/KN च/AVK ।/PUNC अतः/A अहम्/SN  ब्रवीमि/KP –/PUNC अनागतवतीम्/NV  चिन्ताम्/NP इत्यादि/AUD ॥/PUNC ततः/A  राजा/NP रहसि/NP गृध्रम्/NP उवाच/KP –/PUNC तात/NP यथाकर्तव्यम्/NP  उपदिश/KP ।/PUNC गृध्रः/NP  ब्रूते/KP –/PUNC 
मदोद्धतस्य/NV नृपतेः/NP संकीर्णस्य/NV इव/ASD दन्तिनः/NP ।/PUNC 
गच्छन्ति/KP उन्मार्गयातस्य/KN नेतारः/NP खलु/AVD वाच्यताम्/KP ॥/PUNC 21/PUNC ॥/PUNC 
शृणु/KP देव/NP किम्/SN अस्माभिः/SN बलदर्पात्/NP दुर्गम्/NP  भग्नम्/KN  नः/SN  वा/A भवतः/NP प्रतापाधिष्ठितेन/KN उपायेन/NP ।/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC भवताम्/SN उपायेन/NP ।/PUNC गृध्रः/NP  ब्रूते/KP –/PUNC यदि/A अस्मत्/SN वचनम्/NP  क्रियते/KP तदा/A स्वदेशे/NP गम्यताम्/KP ।/PUNC अन्यथा/A वर्षाकाले/NP प्राप्ते/KN तुल्यबलेन/NP सह/AUP पुनः/A विग्रहे/NP सति/KNV अस्माकम्/SN परभूमिष्ठानाम्/NP स्वदेशगमनम्/NP अपि/A दुर्लभम्/NP  भविष्यति/KP ।/PUNC सुखशोभार्थम्/NP  च/AVKसंधाय/KKS गम्यताम्/KP ।/PUNC दुर्गम्/NP भग्नम्/KN कीर्तिः/NP च/APY लब्धा/KN एव/INTF ।/PUNC मम/SN संमतम्/NP  तावत्/A एतत्/SN ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
यः/SN  हि/A धर्मम्/NP पुरस्कृत्य/KKS हित्वा/KKS भर्तुः/NP प्रियाप्रिये/NP ।/PUNC 
अप्रियाणि/NP आह/KP तथ्यानि/NP तेन/SN राजा/NP सहायवान्/KN ॥/PUNC 22/PUNC ॥/PUNC 
युद्धे/NP विनाशः/NP भवति/KP कदाचित्/A उभयोः/SN अपि/A ।/PUNC 
न/AN हि/A संशयितम्/KN कुर्यात्/KP इति/AUD उवाच/KP बृहस्पतिः/NS ॥/PUNC 23/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK–/PUNC 
सुहृत्/NP बलम्/NP तथा/A राज्यम्/NP आत्मानम्/SN कीर्तिम्/NP एव/INTF च/APY ।/PUNC 
युधि/NP संदेहदोलास्थम्/NP कः/SN हि/A कुर्यात्/KP अबालिशः/NP ॥/PUNC 24/PUNC  ॥/PUNC 
अपरम्/SN च/AVK–/PUNC 
 संधिम्/NP इच्छेत्/KP समेन/SN अपि/A संदिग्धः/KN विजयः/NP  युधि/NP ।/PUNC 
सुन्दोपसुन्दौ/NS अन्योन्यम्/SN नष्टौ/KN तुल्यबलौ/NV न/AN किम्/AP ॥/PUNC 25/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP उवाच/KP –/PUNC कथम्/SN एतत्/SN ।/PUNC मन्त्री/NP कथयति/KP –/PUNC 

			॥/PUNC कथा/NP –/PUNC 9/PUNC ॥/PUNC
 			(/PUNC समबलसुन्दोपसुन्ददैत्यकथा/NP )/PUNC 

पुरा/A दैत्यः/NP सहोदरौ/NP सुन्दोपसुन्दनामानौ/NP महता/NV कायक्लेशेन/NP त्रैलोक्यराज्यकामनया/NP चिरात्/A चन्द्रशेखरम्/NS आराधितवन्तौ/KN ।/PUNC ततः/A तयोः/SN भगवान्/NP परितुष्टः/KN वरम्/NP  वरयतम्/KP इति/AUD उवाच/KP ।/PUNC अनन्तरम्/AVK तयोः/SN समिधिष्ठितया/NP सरस्वत्या/NP तावन्यत्/SN वक्तुकामौ/NP अन्यत्/SN अभिहितवन्तौ/KN ।/PUNC यदि/A आवयोः/SN भगवान्/NP परितुष्टः/KN तदा/A स्वप्रियाम्/NP  पार्वतीम्/NP परमेश्वरः/NP ददातु/KP ।/PUNC अथ/A भगवता/NP क्रुद्धेन/KN वरदानस्य/NP आवश्यकतया/NP विचारमूढयोः/NP पार्वती/NS प्रदत्ता/KN ।/PUNC ततः/A तस्याः/SN रूपलावण्यलुब्धानाम्/KN  जगद्घातिभ्याम्/NP मनसा/NP उत्सुकाभ्याम्/NV  पापतिमिराभ्याम्/NV मम/SN इति/AUD अन्योन्यकलहाभ्याम्/NV  प्रमाणपुरुषः/NP कश्चित्/SN पृच्छ्यताम्/KP इति/AUD मतौ/NP कृताभ्याम्/KN सः/SN एव/INTF भट्टारकः/NP वृद्धद्विजरूपः/NP समागत्य/KN तत्र/A उपस्थितः/KN ।/PUNC अनन्तरम्/AVKआवाभ्याम्/SN इयम्/SN स्वबललब्ध्वा/KKS कस्य/SN इयम्/SN आवयोः/SN भवति/KP इति/AUD ब्राह्मणम्/NP अपृच्छताम्/KP ।/PUNC 
ब्राह्मणः/NP ब्रूते/KP –/PUNC 
ज्ञानश्रेष्ठः/NV  द्विजः/NP पूज्यः/NP क्षत्रियः/NP  बलवान्/NV अपि/A ।/PUNC 
धनधान्याधिकः/NV वैश्यः/NP शूद्रः/NP तु/A द्विजसेवया/NP ॥/PUNC 26/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN युवाम्/SN क्षत्रधर्मानुगौ/NP ।/PUNC युद्धः/NP एव/INTF युवयोः/SN नियमः/NP ।/PUNC इति/AUD अभिहिते/KN सति/KNV साधु/NP उक्तम्/KN अनेन/SN इति/AUD कृत्वा/KKS अन्योन्यतुल्यवीर्यौ/NP समकालम्/NV अन्योन्यघातेन/NP विनाशम्/NP उपगतौ/KN ।/PUNC अतः/A अहम्/SN  ब्रवीमि/KP –/PUNC संधिम्/NP इच्छेत्/KP समेन/NP अपि/A इत्यादि/A ।/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC प्राक्/A एव/INTF किम्/SN न/AN उक्तम्/KN भवद्भिः/SN ।/PUNC मन्त्री/NP ब्रूते/KP –/PUNC मत्/SN वचनम्/NP  किम्/SN अवसानपर्यन्तम्/NP श्रुतम्/KN  भवद्भिः/SN ।/PUNC तदा/A अपि/A मम/SN संमत्या/NP न/AN अयम्/SN  विग्रहारम्भः/NP ।/PUNC सन्धेयगुणयुक्तः/KN अयम्/SN हिरण्यगर्भः/NS न/AN विग्राह्यः/KN ।/PUNC 
तथा/A च/AVKउक्तम्/KN –/PUNC 
सत्यार्यौ/NP धार्मिकः/NV अनार्यः/NP भ्रातृसंघातवान्/NP बली/NP ।/PUNC 
अनेकयुद्धविजयी/NP संधेयाः/NV सप्त/SMKY कीर्तिताः/KN ॥/PUNC 27/PUNC ॥/PUNC 
सत्यः/NP अनुपायन्/KNV सत्यम्/NP सन्धितः/NP  न/AN एति/KP विक्रियाम्/NP ।/PUNC 
प्राणबाधे/NP अपि/A सुव्यक्तम्/KN आर्यः/NP न/AN आयाति/KP अनार्यताम्/NP ॥/PUNC 28/PUNC ॥/PUNC 
धार्मिकस्य/NV अभियुक्तस्य/NP सर्व/SN एव/INTF हि/A युद्ध्येत/KP ।/PUNC 
प्रजानुरागात्/NP धर्मात्/NP च/AVKदु:खोच्छेद्यः/NV हि/A धार्मिकः/NP ॥/PUNC 29/PUNC ॥/PUNC 
संधिः/NP कार्यः/KN अपि/A अनार्येण/NP विनाशे/NP समुपस्थिते/KN ।/PUNC 
विना/A तस्य/SN आश्रयेण/NP आर्यः/NP कुर्यात्/KP न/AN कालयापनम्/NP ॥/PUNC 30/PUNC ॥/PUNC 
संहतत्वात्/NP यथा/A वेणुः/NP निबिडैः/NV कण्टकैः/NP वृत्तः/KN ।/PUNC 
न/AN शक्यते/KP समुच्छेतुम्/KKS  भ्रातृसंघातवान्/KN तथा/A ॥/PUNC 31/PUNC ॥/PUNC 
बलिना/NP सह/AUP योद्धव्यम्/KN इति/AUD न/AN अस्ति/KP निदर्शनम्/NP ।/PUNC 
प्रतिवातम्/NP न/AN हि/A घनः/NP कदाचित्/A उपसर्पति/KP ॥/PUNC 32/PUNC ॥/PUNC 
जमदग्नेः/NS सुतस्य/NP इव/ASD सर्वः/SN सर्वत्र/A सर्वदा/A ।/PUNC 
अनेकयुद्धजयिनः/NP प्रतापात्/NP एव/A भुज्यते/KP ॥/PUNC 33/PUNC ॥/PUNC 
अनेकयुद्धविजयी/NP संधानम्/NP यस्य/SN गच्छति/KP ।/PUNC 
तत्/SN प्रतापेन/NP तस्य/SN आशु/KV वशम्/NP आयान्ति/KP शत्रवः/NP ॥/PUNC 34/PUNC  ॥/PUNC 
तत्र/A तावत्/A बहुभिः/SN गुणैः/NP उपेतः/KN संधेयः/KN अयम्/SN  राजा/NP ।/PUNC चक्रवाकः/NP अवदत्/KP –/PUNC प्रणिधे/NP सर्वम्/SN अवगतम्/KN ।/PUNC व्रज/KP पुनः/A ज्ञात्वा/KKS आगमिष्यसि/KP ।/PUNC राजा/NP चक्रवाकम्/NP  पृष्टवान्/KN –/PUNC मन्त्रिन्/NP असंधेयाः/KN कति/AP ।/PUNC तान्/SN अपि/A ज्ञातुम्/KKS इच्छामि/KP ।/PUNC मन्त्री/NP ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP कथयामि/KP ।/PUNC 
शृणु/KP –/PUNC 
बालः/NP वृद्धः/NP दीर्घरोगी/NP तथा/A ज्ञातिबहिष्कृतः/KN ।/PUNC 
भीरुकः/NP  भीरुकजनः/NP लुब्धः/KN लुब्धजनः/NP तथा/A ॥/PUNC 35/PUNC ॥/PUNC 
विरक्तप्रकृतिः/NP च/AVKएव/INTF विषयेषु/NP अतिसक्तिमान्/KN ।/PUNC 
अनेकचिन्तमन्त्रः/NP तु/A देवब्राह्मणनिन्दकः/NP ॥/PUNC 36/PUNC ॥/PUNC 
दैवोपहतकः/NP च/APY एव/INTF दैवचिंतकम्/NP  एव/INTF च/APY ।/PUNC 
दुर्भिक्षव्यसनोपेतः/NP बलव्यसनसंकुलः/NP ॥/PUNC 37/PUNC ॥/PUNC 
अदेशस्थः/NP  बहुरिपुः/NP युक्तः/KN कालेन/NP यः/SN च/AVKन/AN ।/PUNC 
सत्यधर्मव्यपेतः/NP च/APY विंशतिः/SMKY पुरुषाः/NP अमी/A ॥/PUNC 38/PUNC ॥/PUNC 
एतैः/SN संधिः/NP न/AN कुर्वीत/KP विगृह्णीयात्/KP तु/A केवलम्/A ।/PUNC 
एते/SN विगृह्यमाणा/KNV हि/A क्षिप्रम्/KV  यान्ति/KP रिपोः/NP वशम्/NP ॥/PUNC 39/PUNC ॥/PUNC 
बालस्य/NP अल्पप्रभावत्वात्/NP न/AN लोकः/NP  योद्धुम्/KKS इच्छति/KP ।/PUNC 
युद्धायुद्धफलम्/NP  यस्मात्/SN ज्ञातुम्/KKS  शक्तः/KN  न/AN बालिशः/NP ॥/PUNC 40/PUNC ॥/PUNC 
उत्साहशक्तिहीनतात्/NP वृद्धौ/NP दीर्घामयः/NP तथा/A ।/PUNC 
स्वैः/SN एव/INTF परिभूयेते/KP द्वौ/SMKY अपि/A एतौ/SN असंशयम्/NP   ॥/PUNC 41/PUNC ॥/PUNC 
सुखोच्छेद्यः/KN तु/A भवति/KP सर्वज्ञातिबहिष्कृतः/KN ।/PUNC 
ते/SN एव/INTF एनम्/SN विनिघ्नन्ति/KP ज्ञातयः/NP तु/A आत्मसात्कृताः/KN ॥/PUNC 42/PUNC ॥/PUNC 
भीरुः/NP युद्धपरित्यागात्/NP स्वयम्/SN एव/INTF प्रणश्यति/KP ।/PUNC 
तथा/A एव/INTF भीरुपुरुषः/NP संग्रामे/NP तैः/SN विमुच्यते/KP ॥/PUNC 43/PUNC ॥/PUNC 
लुब्धस्य/KN असंविभागित्वात्/NP न/AN युध्यन्ते/KP अनुयायिनः/NP ।/PUNC 
लुब्धानुजीविकैः/NP एष/SN दानभिन्नैः/NP निहन्यन्ते/KP ॥/PUNC 44/PUNC  ॥/PUNC 
संत्यज्यते/KP प्रकृतिभिः/NP विरक्तप्रकृतिः/NP युधि/NP ।/PUNC 
सुखाभियोज्ये/NP भवति/KP विषयेषु/NP अतिशक्तिमान्/KNV ॥/PUNC 45/PUNC ॥/PUNC 
अनेकचित्तमन्त्रः/NP तु/A द्वेष्यः/KN भवति/KP मन्त्रिणाम्/NP ।/PUNC 
अनवस्थितचित्तत्वात्/NP कार्ये/NP तैः/SN सः/SN  उपेक्ष्यते/KP ॥/PUNC 46/PUNC ॥/PUNC 
सदा/A धर्मबलीयत्वात्/NP देवब्राह्मणनिन्दकः/NP ।/PUNC 
विशीर्यते/KP स्वयम्/SN  हि/A एष/SN दैवोपहतकः/NP तथा/A ॥/PUNC 47/PUNC ॥/PUNC 
संपत्तेः/NP च/APY विपत्तेः/NP च/APY दैवम्/NP एव/INTF हि/A कारणम्/NP ।/PUNC 
इति/AUD दैवपरः/NP ध्यायन्/KNV आत्मनम्/SN अपि/A चेष्टते/KP ॥/PUNC 48/PUNC ॥/PUNC 
दुर्भिक्ष्यव्यसनी/NP च/AVKएव/INTF स्वयम्/SN एव/INTF अवसीदति/KP ।/PUNC 
बलव्यसनयुक्तस्य/KN योद्धुम्/KKS शक्तिः/NP न/AN जायते/KP ॥/PUNC 49/PUNC ॥/PUNC 
अदेशस्थः/KN हि/A रिपुणा/NP स्वल्पकेन/NP अपि/A हन्यते/KP ।/PUNC 
ग्राहः/NP अल्पीयान्/NP अपि/A जले/NP गजेन्द्रम्/NP अपि/A कर्षति/KP ॥/PUNC 50/PUNC ॥/PUNC 
बहुशत्रुः/NP तु/A संत्रस्तः/KN श्येनमध्ये/NP कपोतवत्/NP ।/PUNC 
येन/SSN एव/INTF गच्छति/KP पथा/NP तेन/SN एव/INTF आशु/KV विपद्यते/KP ॥/PUNC 51/PUNC ॥/PUNC 
अकालसैन्ययुक्तः/KN तु/A हन्यते/KP कालयोधिना/NP ।/PUNC 
कौशिकेन/NP हतज्योतिः/NP निशीथ/NP इव/ASD वायसः/NP ॥/PUNC 52/PUNC ॥/PUNC 
सत्यधर्मव्यपेतेन/NP न/AN संदध्यात्/KP कदाचन/A ।/PUNC 
स/SN संधितः/KN अपि/A असाधुत्वात्/NP अचिरात्/KV याति/KP विक्रियाम्/NP ॥/PUNC 53/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN अपि/A कथयामि/KP ।/PUNC सन्धिविग्रहयानासनसंश्रयद्वैधीभावाः/NP षाड्गुण्यम्/NP ।/PUNC कर्मणाम्/NP आरम्भोपायः/NP पुरुषद्रव्यसंपत्/NP देशकालविभागः/NP विनिपातप्रतीकारः/NP कार्यसिद्धिः/NP च/APY पञ्चाङ्गः/NP मन्त्रः/NP ।/PUNC सामदानभेददण्डाः/NP चत्वारः/SMKY उपायाः/NP ।/PUNC उत्साहशक्तिः/NP मन्त्रशक्तिः/NP प्रभुशक्तिः/NP च/APY इति/AUD शक्तित्रयम्/NP ।/PUNC एतत्/SN सर्वम्/SN आलोच्य/KKS नित्यम्/NP विजिगीषवः/NP भवन्ति/KP महान्तः/NP ।/PUNC 
या/SSN हि/A प्राणपरित्यागमूल्येन/NP अपि/A न/AN लभ्यते/KP ।/PUNC 
सा/SSN श्रीः/NP नीतिविदाम्/NP  वेश्म/NP चञ्चला/NP अपि/A प्रधावति/KP ॥/PUNC 54/PUNC  ॥/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
वित्तम्/NP यदा/A यस्य/SN समम्/NV विभक्तम्/KN गूढः/NV च/APY चारः/NP निभृतः/NV च/APY मन्त्रः/NP ।/PUNC 
न/AN च/AVKअप्रियम्/NP  प्राणिषु/NP यः/SSN ब्रवीति/KP सः/SSN  सागरान्ताम्/NV पृथिवीम्/NP प्रशास्ति/KP ॥/PUNC 55/PUNC ॥/PUNC 
  किंतु/AVK देव/NP यद्यपि/A महामन्त्रिणा/NP गृध्रेण/NP संधानम्/NP उपन्यस्तम्/KN तथापि/AVK
 तेन/SN राज्ञा/NP संप्रति/A भूतजयदर्पात्/NP न/AN मन्तव्यम्/KN ।/PUNC तत्/SN एवम्/ASD क्रियताम्/KP ।/PUNC सिंहलद्वीपस्य/NP महाबलः/NS  नाम/A सारसः/NP  राजा/NP अस्मत्/SN मित्रम्/NP  जम्बुद्वीपे/NP कोपम्/NP  जनयतु/KP ।/PUNC यतः/A –/PUNC 
सुगुप्तिम्/NP आधाय/KKS सुसंहतेन/NV बलेन/NP वीरः/NP विचरन्/KNV नरातिम्/NP ।/PUNC 
संतापयेत्/KP येन/SN समम्/AUP सुतप्तः/KN तप्तः/KN संधानम्/NP उपैति/KP तप्तः/KN ॥/PUNC 56/PUNC ॥/PUNC 
राज्ञा/NP एवम्/ASD अस्तु/KP इति/AUD निगद्य/KKS विचित्रनामा/NS बकः/NP सुगुप्तलेखम्/NP  दत्वा/KKS सिंहलद्वीपम्/NP  प्रस्थापितः/KN ।/PUNC अथ/A प्रणिधिः/NP आगत्य/KKS उवाच/KP –/PUNC देव/NP यत्/SN मेघवर्णः/NS तत्र/A चिरम्/NP उषितः/KN सः/SN  वेत्ति/KP किम्/SN  संधेयगुणयुक्तः/KN हिरण्यगर्भः/NP  राजा/NP न/AN वा/A इति/AUD ।/PUNC ततः/A असौ/SN मेघवर्णः/NS चित्रवर्णेन/NS राज्ञा/NP समाहूय/KKS पृष्टः/KN –/PUNC वायस/NP कीदृशः/SN असौ/SN हिरण्यगर्भः/NP ।/PUNC चक्रवाकः/NP मन्त्री/NP वा/A कीदृशः/SN ।/PUNC वायस/NP उवाच/KP –/PUNC देव/NP हिरण्यगर्भः/NS  राजा/NP युधिष्ठिरसमः/NV  महाशयः/NP ।/PUNC चक्रवाकसमः/NP मन्त्री/NP न/AN क्व/AP अपि/A अवलोक्यते/KP ।/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC यदि/A एवम्/ASD तदा/A कथम्/AP असौ/SN त्वया/SN वञ्चितः/KN ।/PUNC विहस्य/KKS मेघवर्णः/NS प्राह/KP –/PUNC देव/NP 
विश्वासप्रतिपन्नानाम्/NP  वञ्चने/NP का/SN विदग्धता/NP ।/PUNC 
अङ्कम्/NP आरुह्य/KKS सुप्तम्/KN  हि/A हत्वा/KKS किम्/SN नाम/A पौरुषेयम्/NP ॥/PUNC 57/PUNC ॥/PUNC 
शृणु/KP देव/KP तेन/SN मन्त्रिणा/NP अहम्/SN प्रथमदर्शने/NP एव/INTF ज्ञातः/KN ।/PUNC किंतु/A महाशयः/NP असौ/SN राजा/NP ।/PUNC तेन/SN मया/SN विप्रलब्धः/KN ।/PUNC तथा/A च/AVKउक्तम्/KN –/PUNC 
आत्मौपम्येन/NP यः/SN वेत्ति/KP दुर्जनम्/NP सत्यवादिनम्/NP ।/PUNC 
स/SN तथा/A वञ्चयते/KP धूर्तैः/NP ब्राह्मणः/NP छागतः/NP  यथा/A ॥/PUNC 58/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP उवाच/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC मेघवर्णः/NS कथयति/KP –/PUNC
 
			॥/PUNC कथा/NP –/PUNC 10/PUNC ॥/PUNC
 		(/PUNC ब्राह्मण/NP -/PUNC च्छाग/NP -/PUNC धूर्त्तत्रय/SMKY -/PUNC कथा/NP )/PUNC	

अस्ति/KP गौतमस्य/NS अरण्ये/NP प्रस्तुतयज्ञः/NV कश्चित्/SN ब्राह्मणः/NP ।/PUNC स/SN च/AVKयज्ञार्थम्/NP  ग्रामान्तरात्/NP छागम्/NP उपक्रीय/KKS स्कन्धे/NP धृत्वा/KKS गच्छन्/KNV धूर्तत्रयेण/NP अवलोकितः/KN ।/PUNC ततः/A ते/SN धूर्ता/NP यदि/A एष/SN छागः/NP केन/SN अपि/A उपायेन/NP लभ्यते/KP तदा/A मतिप्रकर्षः/NP भवति/KP इति/AUD समालोच्य/KKS वृक्षत्रयतले/NP क्रोशान्तरेण/NP तस्य/SN ब्राह्मणस्य/NP आगमनम्/NP प्रतीक्ष्य/KKS पथि/NP स्थिताः/KN ।/PUNC तत्र/A एकेन/SN धूर्तेन/NP गच्छन्/KNV स/SN ब्राह्मणः/NP अभिहितः/KN –/PUNC भो/ASMB ब्राह्मण/NP किम्/SN इति/AUD कुक्कुरः/NP स्कन्धेन/NP उह्यते/KP ।/PUNC विप्रेण/NP उक्तम्/KN –/PUNC न/AN अयम्/SN  श्वा/NP किंतु/A यज्ञच्छागः/NP ।/PUNC अथ/A अनन्तरस्थेन/NP अन्येन/SN धूर्तेन/NP तथा/A एव/INTF उक्तम्/KN ।/PUNC तत्/SN आकर्ण्य/KKS ब्राह्मणः/NP छागम्/NP  भूमौ/NP निधाय/KKS मुहुः/KV निरीक्ष्य/KKS पुनः/A स्कन्धे/NP कृत्वा/KKS दोलायमानमतिः/NP चलितः/KN ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
मतिः/NP दोलायते/KP सत्यम्/NP  सताम्/NP अपि/A खलोक्तिभिः/NP ।/PUNC 
ताभिः/SN विश्वासितः/KN च/AVKअसौ/SN म्रियते/KP चित्रकर्णवत्/KV ॥/PUNC 59/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC सः/SN  कथयति/KP –/PUNC 

			॥/PUNC कथा/NP –/PUNC 11/PUNC ॥/PUNC
 			(/PUNC चित्रकर्ण/NS -/PUNC काकादि/AUD -/PUNC कथा/NP )/PUNC
	
अस्ति/KP कस्मिंश्चित्/SN वनोद्देशे/NP मदोत्कटः/NS नाम/A सिंहः/NP ।/PUNC तस्य/SN सेवकाः/NP त्रयः/SMKY काकः/NP  व्याघ्रः/NP  जम्बुकः/NP च/APY ।/PUNC अथ/A तैः/SN भ्रमद्भिः/KNV सार्थात्/NP भ्रष्टः/KN कश्चित/SN उष्ट्रः/NP  दृष्टः/KN पृष्टः/KN च/APY –/PUNC कुतः/AP  भवान्/SN आगतः/KN ।/PUNC स/SN च/AVKआत्मवृत्तान्तम्/NP अकथयत्/KP ।/PUNC ततः/A तैः/SN नीत्वा/KKS सिंहः/NP असौ/SN समर्पितः/KN ।/PUNC तेन/SN अभयवाचम्/NP  दत्वा/KKS चित्रकर्ण/NS इति/AUD नाम/A कृत्वा/KKS स्थापितः/KN ।/PUNC अथ/A कदाचित्/A सिंहस्य/NP शरीरवैकल्यात्/NP भूरिवृष्टिकारणात्/NP च/AVKआहारम्/NP अलभमानाः/KNV ते/SN व्यग्रा/NP बभूवुः/KP ।/PUNC ततः/A तैः/SN आलोचितम्/KN –/PUNC चित्रकर्णम्/NS एव/INTF यथा/A स्वामी/NP व्यापादयति/KP तथा/A अनुष्ठीयताम्/KP ।/PUNC किम्/SN अनेन/SN कण्टकभुजा/NP ।/PUNC व्याघ्र/NP उवाच/KP स्वामिना/NP अभयवाचम्/NP  दत्वा/KKS अनुगृहीतः/KN तत्/SN कथम्/AP एवम्/ASD  संभवति/KP ।/PUNC काकः/NP  ब्रूते/KP –/PUNC इह/A समये/NP परिक्षीणः/NV स्वामी/NP पापम्/NP अपि/A करिष्यति/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
त्यजेत्/KP क्षुधार्ता/NV महिला/NP स्वपुत्रम्/NP खादेत्/KP क्षुधार्ता/NV भुजगी/NP स्वमण्डम्/NP ।/PUNC 
बुभुक्षितः/KN किम्/SN  न/AN करोति/KP पापम्/NP  क्षीणाः/NV नराः/NP निष्करुणाः/NP भवन्ति/KP ॥/PUNC 60/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK–/PUNC 
मत्तः/KN प्रमत्तः/KN च/APY उन्मत्तः/KN श्रान्तः/KN क्रुद्धः/NP  बुभुक्षितः/KN ।/PUNC 
लुब्धः/KN  भीरुः/KN त्वरायुक्तः/KN कामुकः/NP च/APY न/AN धर्मवित्/NP ॥/PUNC 61/PUNC ॥/PUNC 
इति/AUD संचिन्त्य/KKS सर्वे/SN सिंहान्तिकम्/NP  जग्मुः/KP ।/PUNC सिंहेन/NP उक्तम्/KN –/PUNC आहारार्थम्/NP  किंचित्/A प्राप्तम्/KN ।/PUNC तैः/SN उक्तम्/KN –/PUNC यत्नात्/NP अपि/A न/AN प्राप्तम्/KN  किंचित्/A ।/PUNC सिंहेन/NP उक्तम्/KN –/PUNC कः/SN अधुना/A जीवनोपायः/NP ।/PUNC काकः/NP  वदति/KP –/PUNC देव/NP स्वाधीनाहारपरित्यागात्/NP सर्वनाशः/NP अयम्/SN उपस्थितः/KN ।/PUNC सिंहेन/NP उक्तम्/KN –/PUNC अत्र/A आहारः/NP कः/SN स्वाधीनः/NP ।/PUNC काकः/NP कर्णे/NP कथयति/KP –/PUNC चित्रकर्णः/NS इति/AUD ।/PUNC सिंहः/NP  भूमिम्/NP  स्पृष्ट्वा/KKS कर्णौ/NP स्पृशति/KP ।/PUNC अभयवाचम्/NP  दत्वा/KKS धृतः/KN अयम्/SN अस्माभिः/SN ।/PUNC तत्/SN कथम्/AP एवम्/ASD संभवति/KP ।/PUNC 
तथा/A च/AVK–/PUNC 
न/AN भूप्रदानम्/NP  न/AN सुवर्णदानम्/NP  न/AN गोप्रदानम्/NP  न/AN तथा/A अन्नदानम्/NP ।/PUNC 
यथा/A वदन्ति/KP इह/A महाप्रदानम्/NP  सर्वेषु/SN दानेषु/NP अभयप्रदानम्/NP ॥/PUNC 62/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK–/PUNC 
सर्वकामसमृद्धस्य/NP अश्वमेधस्य/NP यत्/SN फलम्/NP ।/PUNC 
तत्/SN फलम्/NP  लभ्यते/KP सम्यक्/A रक्षिते/KN शरणागते/KN ॥/PUNC 63/PUNC ॥/PUNC 
काकः/NP  ब्रूते/KP –/PUNC न/PUNC असौ/SN स्वामिना/NP व्यापादयितव्यः/KN ।/PUNC किंतु/A अस्माभिः/SN एव/INTF तथा/A कर्तव्यम्/KN  यथा/A असौ/SN स्वदेहदानम्/NP अङ्गीकरोति/KP ।/PUNC सिंहः/NP तत्/SN श्रुत्वा/KKS तूष्णीम्/KV  स्थितः/KN ।/PUNC ततः/A असौ/SN लब्धावकाशः/NP कूटम्/NP  कृत्वा/KKS सर्वान्/SN आदाय/KKS सिंहान्तिकम्/NP  गतः/KN ॥/PUNC अथ/A काकेन/NP उक्तम्/KN –/PUNC देव/NP यत्नात्/NP अपि/A आहारः/NP  न/AN प्राप्तः/KN ।/PUNC अनेकोपवासखिन्नः/NV स्वामी/NP ।/PUNC तत्/SN इदानीम्/SN  मदीयमांसम्/NP उपभुज्यताम्/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
स्वामिमूला/NV भवन्ति/KP एव/INTF सर्वाः/SN प्रकृतयः/NP खलु/AVD ।/PUNC 
समूलेषु/NV हि/A वृक्षेषु/NP प्रयत्नः/NP सफलः/NV  नृणाम्/NP ॥/PUNC 64/PUNC  ॥/PUNC 
सिंहेन/NP उक्तम्/KN –/PUNC भद्र/NP वरम्/NV  प्राणपरित्यागः/NP न/AN पुनः/A ईदृशि/SN कर्मणि/NP प्रवृत्तिः/NP ।/PUNC जम्बुकेन/NP अपि/A तथा/A उक्तम्/KN ।/PUNC ततः/A सिंहेन/NP उक्तम्/KN  –/PUNC मा/AN एवम्/ASD ।/PUNC अथ/A व्याघ्रेण/NP उक्तम्/KN –/PUNC मत्/SN देहेन/NP जीवतु/KP स्वामी/NP ।/PUNC सिंहेन/NP उक्तम्/KN –/PUNC न/AN कदाचित्/A एवम्/ASD उचितम्/NP ।/PUNC अथ/A चित्रकर्णः/NS अपि/A जातविश्वासः/NP तथा/A एव/ASD आत्मदानम्/NP आह/KP ।/PUNC तद्वत्/KV अन्नेवासौ/NP व्याघ्रेण/NP कुक्षिम्/NP  विदार्य/KKS व्यापादितः/KN सर्वैः/SN भक्षितः/KN च/APY ।/PUNC अतः/A अहम्/SN  ब्रवीमि/KP –/PUNC मतिः/NP दोलायते/KP सत्यम्/NP  इत्यादि/A ॥/PUNC ततः/A तृतीयधूर्तवचनम्/NP  श्रुत्वा/KKS स्वमतिभ्रमम्/NP  निश्चित्य/KKS छागम्/NP  त्यक्त्वा/KKS ब्राह्मणः/NP स्नात्वा/KKS गृहम्/NP  ययौ/KP ।/PUNC सः/SN  छागः/NP तैः/SN धूर्तैनीत्वा/KKS भक्षितः/KN ।/PUNC अतः/A अहम्/SN  ब्रवीमि/KP –/PUNC आत्मौपम्येन/NP यः/SN वेत्ति/KP इत्यादि/A ॥/PUNC राजा/NP आह/KP –/PUNC मेघवर्ण/NS कथम्/AP शत्रुमध्ये/NP त्वया/NS चिरम्/NP उषितम्/KN ।/PUNC कथम्/AP  वा/A तेषाम्/SN अनुनयः/NP कृतः/KN ।/PUNC मेघवर्णः/NS उवाच/KP –/PUNC देव/NP स्वामिकार्यार्थिना/NP स्वप्रयोजनवशात्/NP वा/A किम्/SN  न/AN क्रियते/KP ।/PUNC 
पश्य/KP –/PUNC 
लोकः/NP वहति/KP किम्/SN  राजन्/NP न/AN मूर्ध्ना/NP दग्धुम्/KKS इन्धनम्/NP ।/PUNC 
क्षालयन्/NP अपि/A वृक्षाङ्घ्रिम्/NP  नदीवेला/NP निकृतन्ति/KP ॥/PUNC 65/PUNC ॥/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
स्कन्धेन/NP अपि/A वहेत्/KP शत्रून्/NP कार्यम्/NP आसाद्य/KKS बुद्धिमान्/NP ।/PUNC 
यथा/A वृद्धेन/NP सर्पेण/NP मण्डूकाः/NP विनिपातिताः/KN ॥/PUNC 66/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC मेघवर्णः/NS कथयति/KP –/PUNC 

			॥/PUNC कथा/NP –/PUNC 12/PUNC ॥/PUNC
 		(/PUNC मन्दविष/NS -/PUNC मण्डूक/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC

अस्ति/KP जीर्णोद्याने/NP मन्दविषः/NS  नाम/A सर्पः/NP ।/PUNC सः/SN अतिजीर्णतया/NP आहारम्/NP अपि/A अन्वेष्टुम्/KKS अक्षमः/NP सरः/NP तीरे/NP पतित्वा/KKS स्थितः/KN ।/PUNC ततः/A  दूरात्/NP एव/INTF केनचित्/SN मण्डूकेन/NP दृष्टः/KN पृष्टः/KN च/APY –/PUNC किम्/SN इति/AUD त्वम्/SN आहारम्/NP  न/AN अन्विष्यसि/KP ।/PUNC सर्पः/NP अवदत्/KP –/PUNC गच्छ/KP भद्र/NP मम/SN मन्दभाग्यस्य/NP प्रश्नेन/NP किम्/SN ।/PUNC ततः/A संजातकौतुकः/NP सः/SN च/AVKभेकः/NP सर्वथा/A कथ्यताम्/KP  इति/AUD आह/KP ।/PUNC सर्पः/AN अपि/A आह/KP –/PUNC भद्र/NP ब्रह्मपुरवासिनः/NP श्रोत्रियस्य/NP कौण्डिन्यस्य/NS पुत्रः/NP  विंशतिवर्षदेशीयः/NV सर्वगुणसंपन्नः/NV  दुर्दैवात्/NP मया/SN नृशंसेन/NP दष्टः/KN ।/PUNC ततः/A सुशीलनामानम्/NP  तम्/SN  पुत्रम्/NP  मृतम्/KN आलोक्य/KKS मूर्छितः/KN कौण्डिन्यः/NS पृथिव्याम्/NP  लुलोठ/KP ।/PUNC अनन्तरम्/AVK ब्रह्मपुरवासिनः/NP सर्वे/SN बान्धवाः/NP तत्र/A आगत्य/KKS उपविष्टाः/KN ।/PUNC 
तथा/A च/AVK उक्तम्/KN –/PUNC 
आहवे/NP व्यसने/NP च/APY एव/INTF दुर्भिक्षे/NP राष्ट्रविप्लवे/NP ।/PUNC 
राजद्वारे/NP श्मशाने/NP च/AVKयः/SSN तिष्ठति/KP सः/SSN बान्धवः/NP ॥/PUNC 67/PUNC ॥/PUNC 
तत्र/A कपिलः/NP  नाम/A स्नातकः/NP अवदत्/KP –/PUNC अरे/ABS कौण्डिन्य/NS मूढः/NP असि/KP ।/PUNC तेन/SN एवम्/ASD  विलपसि/KP शृणु/KP ।/PUNC          
क्रोडीकरोति/KP प्रथमम्/SMKP  यदा/A जातम्/KN अनित्यता/NP ।/PUNC 
धात्रि/NP इव/ASD जननी/NP पश्चात्/A तदा/A शोकस्य/NP कः/SN क्रमः/NP ॥/PUNC 68/PUNC ॥/PUNC 
क्व/SN गताः/KN पृथिवीपालाः/NP ससैन्यबलवाहनाः/NV ।/PUNC 
वियोगसाक्षिणी/NV येषाम्/SN  भूमिः/NP अद्य/A अपि/A तिष्ठति/KP ॥/PUNC 69/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN  च/AVK–/PUNC 
कायः/NP संनिहितापायः/NV संपदः/NP पदम्/NV आपदाम्/NP ।/PUNC 
समागमाः/NP सापगमाः/NV सर्वम्/SN उत्पादि/NP भङ्गुरम्/NV ॥/PUNC 70/PUNC ॥/PUNC 
प्रतिक्षणम्/NP अयम्/SNV  कायः/NP क्षीयमाणः/KNV न/AN लक्ष्यते/KP ।/PUNC 
आमकुम्भ/NP इव/ASD अम्भस्थः/KN  विशीर्णः/NP सन्/KNV विभाव्यते/KP ॥/PUNC 71/PUNC ॥/PUNC 
आसन्नतरताम्/NP एति/KP मृत्युः/NP जन्तोः/NP दिने/NP दिने/DV 
आघातम्/NP  नीयमानस्य/KNV वध्यस्य/NP एव/INTF पदे/NP पदे/DV ॥/PUNC 72/PUNC ॥/PUNC 
अनित्यम्/NV यौवनम्/NP  रूपम्/NP  जीवितम्/NP  द्रव्यसंचयः/NP ।/PUNC 
ऐश्वर्यम्/NP  प्रियसंवासः/NP मुह्येत्/KP तत्र/A न/AN पण्डितः/NP ॥/PUNC 73/PUNC ॥/PUNC 
यथा/A काष्ठम्/NP  च/APY काष्ठम्/NP  च/APY समेयाताम्/KP  महोदधौ/NP ।/PUNC 
समेत्य/KKS च/AVKव्यपेयाताम्/KP  तद्वत्/SN भूतसमागमः/NP ॥/PUNC 74/PUNC  ॥/PUNC 
यथा/A हि/A पथिकः/NP कश्चित्/SN छायाम्/NP आश्रित्य/KKS तिष्ठति/KP ।/PUNC 
विश्रम्य/KKS च/AVKपुनः/A गच्छेत्/KP तद्वत्/SN भूतसमागमः/NP ॥/PUNC 75/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK–/PUNC 
पञ्चभिः/SMK निर्मिते/KN देहे/NP पञ्चत्वम्/NP  च/AVKपुनः/A गते/KN ।/PUNC 
स्वाम्/SN  स्वाम्/SN  योनिम्/NP अनुप्राप्ते/KN तत्र/A का/AP परिदेवना/NP ॥/PUNC 76/PUNC ॥/PUNC 
यावतः/A कुरुते/KP जन्तुः/NP संबन्धात्/NP मनसः/NP प्रियान्/NP ।/PUNC 
तावन्तः/A अपि/A निखन्यन्ते/KP हृदये/NP शोकशङ्कवः/NP ॥/PUNC 77/PUNC ॥/PUNC 
न/AN अयम्/SN अत्यन्तसंवासः/NP लभ्यते/KP येन/SN केनचित्/SN ।/PUNC 
अपि/A स्वेन/SN शरीरेण/NP किम्/SN उत/A अन्येन/SN केनचित्/SN ॥/PUNC 78/PUNC ॥/PUNC 
अपि/A च/AVK–/PUNC 
संयोगः/NP हि/A वियोगस्य/NP संसूचयति/KP संभवम्/NP ।/PUNC 
अनतिक्रमणीयस्य/KN जन्म/NP मृत्योः/NP इव/ASD अगमम्/NP ॥/PUNC 79/PUNC ॥/PUNC  
आपातरमणीयानाम्/NV  संयोगानाम्/NP  प्रियैः/NP सह/AUP ।/PUNC 
अपथ्यानाम्/NP इव/ASD अन्नानाम्/NP  परिणामः/NP अतिदारुणः/NV ॥/PUNC 80/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN  च/AVK–/PUNC 
व्रजन्ति/KP न/AN निवर्तन्ते/KP स्रोतांसि/NP सरिताम्/NP  यथा/A ।/PUNC 
आयुः/NP आदाय/KKS मर्त्यानाम्/NP  तथा/A रात्री/NP अहनी/NP सदा/A ॥/PUNC 81/PUNC ॥/PUNC 
सुखास्वादपरः/NP यः/SNV  संसारे/NP सत्समागमः/NP ।/PUNC 
सः/SN वियोगावसानत्वात्/NP दुःखानाम्/NP  धुरि/NP युज्यते/KP ॥/PUNC 82/PUNC ॥/PUNC 
अतः/A एव/INTF हि/A न/AN इच्छन्ति/KP साधवः/NP सत्समागमम्/NP ।/PUNC 
यत्/SN वियोगासिलूनस्य/NP मनसः/NP  न/AN अस्ति/KP भेषजम्/NP ॥/PUNC 83/PUNC ॥/PUNC 
सुकृतानि/NV एव/INTF कर्माणि/NP राजभिः/NP सगरादिभिः/NP ।/PUNC 
अथ/A तानि/SN एव/INTF कर्माणि/NP ते/SN च/AVK अपि/A प्रलयम्/NP गताः/KN ॥/PUNC 84/PUNC  ॥/PUNC 
संचिन्त्य/KKS संचिन्त्य/DV तम्/SN उग्रदण्डम्/NV 
मृत्युम्/NP  मनुष्यस्य/NP विचक्षणस्य/NV ।/PUNC 
वर्षाम्बुसिक्ता/KN इव/ASD चर्मबन्धाः/NP
सर्वे/SN प्रयत्नाः/NP शिथिलीभवन्ति/KP ॥/PUNC 85/PUNC ॥/PUNC 
याम्/SN एव/INTF रात्रिम्/NP  प्रथमाम्/SMKP उपेति/K
गर्भे/NP निवासम्/NP  नरवीरलोकः/NP।/PUNC 
ततः/A प्रभृत्यस्खलितप्रयाणः/NP
स/SN प्रत्यहम्/NP  मृत्युसमीपम्/NP एति/KP ॥/PUNC 86/PUNC ॥/PUNC 
अतः/A संसारम्/NP  विचारयताम्/KP  ।/PUNC शोकः/NP अयम्/SN अज्ञानस्य/NP एव/INTF प्रपञ्चः/NP ।/PUNC 
पश्य/KP –/PUNC 
अज्ञानम्/NP कारणम्/NP न/AN स्यात्/KP वियोगः/NP यदि/A कारणम्/NP ।/PUNC 
शोकः/NP दिनेषु/NP गच्छत्सु/KNV वर्धताम्/NP अपयाति/KP किम्/AP ॥/PUNC 87/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN भद्र/NP आत्मानम्/SN अनुसंधेहि/KP ।/PUNC शोकचर्चाम्/NV परिहर/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
अकाण्डपातजातानाम्/NP गात्राणाम्/NP मर्मभेदिनाम्/NP ।/PUNC 
गाढशोकप्रहाराणाम्/NP अचिन्ता/NP एव/INTF महौषधी/NP ॥/PUNC 88/PUNC ॥/PUNC 
ततः/A तत्/SN वचनम्/NP  निशम्य/KKS प्रबुद्धः/KN इव/ASD कौण्डिन्यः/NS उत्थाय/KKS अब्रवीत्/KP –/PUNC तत्/SN अलम्/A इदानीम्/A  गृहनरकवासेन/NP ।/PUNC वनम्/NP एव/INTF गच्छामि/KP ।/PUNC 
कपिलः/NP पुनः/A आह/KP –/PUNC 
वने/NP अपि/A दोषाः/NP प्रभवन्ति/KP रागिणाम्/NP 
गृहे/NP अपि/A पञ्चेन्द्रियनिग्रहः/NP तपः/NP ।/PUNC 
अकुत्सिते/KN कर्मणि/NP यः/SN प्रवर्तते/KP 
निवृत्तरागस्य/NP गृहम्/NP  तपोवनम्/NP ॥/PUNC 89/PUNC ॥/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
दुःखितः/KN अपि/A चरेत्/KP धर्मम्/NP यत्र/A कुत्र/A आश्रमे/NP रतः/KN ।/PUNC 
समः/NP सर्वेषु/SN भूतेषु/NP न/AN लिङ्गम्/NP धर्मकारणम्/NP  ॥/PUNC 90/PUNC ॥/PUNC 
उक्तम्/KN च/AVK–/PUNC 
वृत्यर्थम्/NP भोजनम्/NP  येषाम्/SN संतानार्थम्/NP  च/AVKमैथुनम्/NP ।/PUNC 
वाक्/NP वाक्सत्यवचनार्थाय/KKS च/AVKदुर्गाणि/NP अपि/A तरन्ति/KP ते/SN ॥/PUNC 91/PUNC ॥/PUNC 
तथा/A हि/A –/PUNC 
आत्मा/NP नदी/NP संयमपुण्यतीर्था/NV 
सत्योदका/NV शीतलतटा/NV दयोर्मिः/NV ।/PUNC 
तत्र/A अभिषेकम्/NP  कुरु/KP पाण्डुपत्रम्/NP  
न/AN वारिणा/NP शुध्यति/KP च/AVK अन्तरात्मा/NP ॥/PUNC 92/PUNC ॥/PUNC 
विशेषतः/NP च/AVK–/PUNC 
जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिः/NP उपद्रुतम्/KN ।/PUNC 
संसारम्/NP इमम्/SN अत्यन्तम्/NV असारम्/NV त्यजतः/KN सुखम्/NP ॥/PUNC 93/PUNC ॥/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
दुःखम्/NP एव/INTF अस्ति/KP न/AN सुखम्/NP यस्मात्/SN तत्/SN उपलक्ष्यते/KP ।/PUNC 
दुःखार्तस्य/NP प्रतीकारे/NP सुखसंज्ञा/NP विधीयते/KP ॥/PUNC 94/PUNC  ॥/PUNC 
कौण्डिन्यः/NS  ब्रूते/KP –/PUNC एवम्/ASD एव/INTF ।/PUNC ततः/A अहम्/SN  तेन/SN शोकाकुलेन/NV ब्राह्मणेन/NP शप्तः/KN यत्/SN अद्य/A आरभ्य/KKS मण्डूकानाम्/NP  वाहनम्/NP  भविष्यसि/KP इति/AUD ।/PUNC कपिलः/NS  ब्रूते/KP –/PUNC संप्रति/A उपदेशासहिष्णुः/NP भवान्/SN ।/PUNC शोकाविष्टम्/KN  ते/SN हृदयम्/NP  ।/PUNC तथा/A अपि/A कार्यम्/KN  शृणु/KP ।/PUNC 
सङ्गः/NP सर्वात्मना/SN त्याज्यः/KN सः/SN चेति/A उक्तम्/KN न/AN शक्यते/KP ।/PUNC 
सःSN सद्भिः/NP सः/SN कर्तव्यः/KN सताम्/NP  सङगः/NP हि/A भेषजम्/NP ॥/PUNC 95/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK–/PUNC 
कामः/NP सर्वात्मना/SN हेयः/KN सः/SN चेत्/A धातुम्/KKS न/AN शक्यते/KP ।/PUNC 
मुमुक्षाम्/NP प्रति/A कर्तव्यः/KN सा/SN एव/INTF तस्य/SN हि/AVD भेषजम्/NP ॥/PUNC 96/PUNC ॥/PUNC 
एतत्/SN श्रुत्वा/KKS सः/SN कौण्डिन्यः/NS कपिलोपदेशामृतप्रशान्तशोकानलः/NV यथाविधि/KV दण्डग्रहणम्/NP  कृतवान्/KN ।/PUNC अतः/A ब्राह्मणशापात्/NP मण्डूकान्/NP वोढुम्/KKS अत्र/A तिष्ठामि/KP ।/PUNC अनन्तरम्/AVK तेन/SN मण्डूकेन/NP गत्वा/KKS मण्डूकनाथस्य/NP जालपादनाम्नः/NP अग्रे/A तत्/SN कथितम्/KN ।/PUNC ततः/A असौ/SN आगत्य/KKS मण्डूकनाथः/NP सर्पस्य/NP पृष्टम्/NP आरूढवान्/KN ।/PUNC सः/SN च/AVK सर्पः/NP तम्/SN  पृष्ठे/NP कृत्वा/KKS चित्रपदक्रमम्/KV  बभ्राम/KP ।/PUNC परेद्युः/NP चलितुम्/KKS असमर्थम्/NP  तम्/SN मण्डूकनाथः/NP अवदत्/KP –/PUNC किम्/SN अद्य/A भवान्/SN मन्दगतिः/NP ।/PUNC सर्पः/NP  ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP आहारविरहात्/NP असमर्थः/NP अस्मि/KP ।/PUNC मण्डूकनाथः/NP अवदत्/KP –/PUNC अस्मत्/SN आज्ञया/NP मण्डूकान्/NP भक्षय/KP ।/PUNC ततः/A गृहीतः/KN अयम्/SN  महाप्रसादः/NP इति/AUD उक्त्वा/KKS क्रमशः/KV  मण्डूकान्/NP खादितवान्/KN ।/PUNC अथ/A निर्मण्डूकम्/NV  सरः/NP  विलोक्य/KKS मण्डूकनाथः/NP अपि/A तेन/SN खादितः/KN ।/PUNC अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC स्कन्धेन/NP अपि/A वहेत्/KP शत्रून्/NP इत्यादि/A ॥/PUNC देव/NP यातु/KP इदानीम्/A पुरावृत्ताख्यानकथनम्/NP ।/PUNC सर्वथा/A संधेयः/KN अयम्/SNV  हिरण्यगर्भः/NS  राजा/NP संधीयताम्/KP इति/AUD मे/SN मतिः/NP ।/PUNC राजा/NP उवाच/KP –/PUNC कः/SN अयम्/SN  भवतः/SN  विचारः/NP ।/PUNC यतः/A  जितः/KN तावत्/A अयम्/SN अस्माभिः/SN ततः/A यदि/A अस्मत्/SN सेवया/NP वसति/KP तत्/SN आस्ताम्/KP नः/SN चेत्/A विगृह्यताम्/KP ।/PUNC 
अत्र/A अन्तरे/SN जम्बूद्बीपात्/NS आगत्य/KKS शुकेन/NP उक्तम्/KN –/PUNC देव/NP सिंहलद्बीपस्य/NS सारसः/NP  राजा/NP संप्रति/A जम्बूद्वीपम्/NS आक्रम्य/KKS अवतिष्ठते/KP ।/PUNC 
राजा/NP ससंभ्रमम्/KV  ब्रूते/KP –/PUNC किम्/SN  किम्/SN/DV ।/PUNC शुकः/NP पूर्वोक्तम्/KN  कथयति/KP ।/PUNC गृध्रः/NP स्वगतम्/NP उवाच/KP –/PUNC साधु/ABS रे/ASMB चक्रवाक/NP मन्त्रिन्/NP सर्वज्ञः/NV साधु/ABS साधु/BS/DV ।/PUNC राजा/NP सकोपम्/KV आह/KP –/PUNC आस्ताम्/KP  तावत्/A अयम्/SN ।/PUNC गत्वा/KKS तम्/SN एव/INTF समूलम्/KV उन्मूलयामि/KP ।/PUNC 
दूरदर्शी/NP विहस्य/KKS आह/KP –/PUNC 
न/AN शरत्मेघवत्/NP कार्यम्/KN वृथा/NP एव/INTF घनगर्जितम्/NP ।/PUNC 
परस्य/SN अर्थम्/NP अनर्थम्/NP वा/A प्रकाशयति/KP नः/SN महान्/NP ॥/PUNC 97/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN  च/AVK–/PUNC 
एकदा/A न/AN विगृह्णीयात्/KP बहून्/SN राजा/NP अभिघातिनः/NP।/PUNC 
सदर्पः/NV अपि/A उरगः/NP कीटैः/NP बहुभिः/SN नाश्यते/KP ध्रुवम्/AVD ॥/PUNC 98/PUNC ॥/PUNC 
देव/NP किम्/SN इति/AUD विना/A संधानम्/NP  गमनम्/NP अस्ति/KP ।/PUNC यतः/A तदा/A अस्मत्/SN पश्चात्/A कोपः/NP अनेन/SN कर्तव्यः/KN ।/PUNC 
अपरम्/SN  च/AVK–/PUNC 
यः/SSN अर्थतत्वम्/NP अविज्ञाय/KKS क्रोधस्य/NP एव/INTF वशंगतः/KN ।/PUNC 
सः/SSN तथा/A तप्यते/KP मूढः/NP  ब्राह्मणः/NP  नकुलादि/NP यथा/A ॥/PUNC 99/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC कथम्/AP एतत्/SN ।/PUNC दूरदर्शी/NS कथयति/KP –/PUNC 

कथा/NP 13/PUNC 

(/PUNC ब्राह्मण/NP -/PUNC नकुल/NP -/PUNC कथा/NP )/PUNC
 
अस्ति/KP उज्जयिन्याम्/NS माधवः/NS  नाम/A विप्रः/NP ।/PUNC तस्य/SN ब्राह्मणी/NP प्रसूता/KN ।/PUNC सा/SN बालापत्यस्य/NP रक्षार्थम्/NP  ब्राह्मणम्/NP अवस्थाप्य/KKS स्नातुम्/KKS  गता/KN ।/PUNC अथ/A ब्राह्मणाय/NP राज्ञः/NP पार्वणश्राद्धम्/NP  दातुम्/KKS आह्वानम्/NP आगतम्/KN ।/PUNC तत्/SN श्रुत्वा/KKS ब्राह्मणः/NP सहजदारिद्र्यात्/NP अचिन्तयत्/KP –/PUNC यदि/A सत्वरम्/KV  न/AN गच्छामि/KP तदा/A तत्र/A अन्यः/SN कश्चित्/SN श्राद्धम्/NP  ग्रहीष्यति/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
आदानस्य/NP प्रदानस्य/NP कर्तव्यस्य/NP च/APY कर्मणः/NP ।/PUNC 
क्षिप्रमक्रियमाणस्य/NV कालः/NP पिबति/KP तद्रसम्/NP ॥/PUNC 100/PUNC ॥/PUNC 
किंतु/A बालकस्य/NP अत्र/A रक्षकः/NP  न/AN अस्ति/KP ।/PUNC तत्/SN किम्/SN  करोमि/KP ।/PUNC यातु/KP ।/PUNC चिरकालपालितम्/KN इमम्/SNV  नकुलम्/NP  पुत्रनिर्विशेषम्/NV  बालकरक्षार्थम्/NP  व्यवस्थाप्य/KKS गच्छामि/KP ।/PUNC तथा/A कृत्वा/KKS गतः/KN ।/PUNC ततः/A तेन/SN नकुलेन/NP बालकसमीपम्/NP आगच्छन्/KNV
कृष्णसर्पः/NP  दृष्ट्वा/KKS व्यापादितः/KN खण्डितः/KN च/APY ।/PUNC ततः/A असौ/SN नकुलो/NP ब्राह्मणम्/NP आयान्तम्/KNV अवलोक्य/KKS रक्तविलिप्तमुखपादः/NV सत्वरम्/KV उपागम्य/KKS तत्/SN चरणयोः/NP लुलोठ/KP ।/PUNC ततः/A सः/SN  विप्रः/NP तथाविधं/A तम्/SN  दृष्ट्वा/KKS बालकः/NP अनेन/SN खादितः/KN इति/AUD अवधार्य/KKS नकुलम्/NP  व्यापादितवान्/KN ।/PUNC अनन्तरम्/AVK यावत्/A उपसृत्य/KKS अपत्यम्/NP पश्यति/KP ब्राह्मणः/NP तावत्/A बालकः/NP सुस्थः/NV सर्पः/NP च/APY व्यापादितः/KN तिष्ठति/KP ।/PUNC ततः/A तम्/SN उपकारकम्/NV  नकुलम्/NP  निरीक्ष्य/KKS भावितचेताः/NP सः/SNV  परम्/A  विषादम्/NP अगमत्/KP ।/PUNC अतः/A अहम्/SN ब्रवीमि/KP –/PUNC यः/SN अर्थतत्त्वम्/NP अविज्ञाय/KKS इत्यादि/A ॥/PUNC 
अपरम्/SN  च/AVK–/PUNC 
कामः/NP क्रोधः/NP तथा/A मोहः/NP  लोभः/NP  मानः/NP  मदः/NP तथा/A ।/PUNC 
षड्वर्गम्/NP उत्सृजेत्/KP एनम्/SNV अस्मिन्/SN त्यक्ते/KN सुखी/NV नरः/NP ॥/PUNC 101/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC मन्त्रिन्/NP एषः/SN ते/SN निश्चयः/NP ।/PUNC मन्त्री/NP ब्रूते/KP –/PUNC एवम्/ASD एव/INTF ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
स्मृतिः/NP च/AVKपरमार्थेषु/NP वितर्कः/NP  ज्ञाननिश्चयः/NP ।/PUNC 
दृढता/NP मन्त्रगुप्तिः/NP च/APY मन्त्रिणः/NP परमाः/NV गुणाः/NP ॥/PUNC 102/PUNC ॥/PUNC 
तथा/A च/AVK–/PUNC 
सहसा/KV विदधीत/KP न/AN क्रियाम्/NP अविवेकः/NP परम्/NV आपदाम्/NP  पदम्/NP ।/PUNC 
वृणते/KP हि/A विमृश्यकारिणम्/NP  गुणलुब्धाः/KN स्वयम्/A एव/INTF संपदः/NP ॥/PUNC 103/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN देव/NP यत्/SN इदानीम्/A अस्मत्/SN वचनम्/NP  क्रियते/KP तदा/A संधाय/KKS गम्यताम्/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
यद्यपि/A उपायः/NP चत्वारः/SMKY  निर्दिष्टाः/KN साध्यसाधने/NP ।/PUNC 
संख्यामात्रम्/NP  फलम्/NP  तेषाम्/SN  सिद्धिः/NP साम्नि/NP व्यवस्थिता/KN ॥/PUNC 104/PUNC  ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC कथम्/AP एवम्/ASD  संभवति/KP ।/PUNC मन्त्री/NP ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP सत्वरम्/KV  भविष्यति/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
अज्ञः/NP सुखम्/KV आराध्यः/KN सुखतरम्/KV आराध्यते/KP विशेषज्ञः/NP ।/PUNC 
ज्ञानदुर्विदग्धम्/NP  ब्रह्मा/NP अपि/A नरम्/NP  न/AN रञ्जयति/KP ॥/PUNC 105/PUNC ॥/PUNC 
विशेषतः/NP च/AVKअयम्/SN  धर्मज्ञः/NV  राजा/NP सर्वज्ञः/NV  मन्त्री/NP च/AVK।/PUNC ज्ञातम्/KN एतत्/SN मया/SN पूर्वम्/NP  मेघवर्णवचनात्/NP तत्/SN कृतकार्यसंदर्शनात्/NP च/APY ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
कर्मानुमेयाः/KNV सर्वत्र/A परोक्षगुणवृत्तयः/NP ।/PUNC 
तस्मात्/SN परोक्षवृत्तीनाम्/NP  फलैः/NP कर्मः/NP अनुभाव्यते/KP ॥/PUNC 106/PUNC ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC अलम्/ABS उत्तरोत्तरेण/NP ।/PUNC यथा/A अभिप्रेतम्/KN अनुष्ठीयताम्/KP ।/PUNC एतत्/SN मन्त्रयित्वा/KKS गृध्रः/NP  महामन्त्री/NP तत्र/A यथार्हम्/NP  कर्तव्यम्/KN  इति/AUD उक्त्वा/KKS दुर्गाभ्यन्तरम्/NP  चलितः/KN ।/PUNC ततः/A प्रणिधिबकेन/NP आगत्य/KKS राज्ञः/NP  हिरण्यगर्भस्य/NS निवेदितम्/KN –/PUNC देव/NP संधिं/NP कर्तुम्/KKS  महामन्त्री/NP गृध्रः/NP अस्मत्/SN समीपम्/NP आगच्छति/KP ।/PUNC राजहंसः/NP  ब्रूते/KP –/PUNC मन्त्रिन्/NP पुनः/A संबन्धिना/NP केनचित्/SN अत्र/A आगन्तव्यम्/KN ।/PUNC सर्वज्ञः/NS  विहस्य/KKS आह/KP –/PUNC देव/NP न/AN शङ्कास्पदम्/NP एतत्/SN ।/PUNC यतः/A असौ/SN महाशयौ/NP दूरदर्शी/NS ।/PUNC अथवा/A स्थितिः/NP इयम्/SN  मन्दमतीनाम्/NP ।/PUNC कदाचित्/A शङ्का/NP एव/INTF न/AN क्रियते/KP ।/PUNC कदाचित्/A सर्वत्र/A शंका/NP ।/PUNC 
तथा/A हि/A –/PUNC  
सरसि/NP बहुशः/NV ताराच्छाये/NP क्षणात्/NP परिवञ्चितः/KN
कुसुमविटपान्वेषी/NV हंसः/NP  निशासु/NP अविचक्षणः/NV ।/PUNC 
न/AN दशति/KP पुनः/A ताराशङ्की/NV दिवा/NP अपि/A सितोत्पलम्/NP  
कुहकचकितः/KN  लोकः/NP सत्ये/NP अपि/A अपायम्/NP अपेक्षते/KP ॥/PUNC 107/PUNC ॥/PUNC 
दुर्जनदूषितमनसः/NP सुजनेषु/NP अपि/A न/AN अस्ति/KP विश्वासः/NP।/PUNC 
बालः/NP पायसदग्धः/NV  दधि/NP अपि/A फूत्कृत्य/KKS भक्षयति/NP ॥/PUNC 108/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN देव/NP यथाशक्तिः/KP तत्/SN पूजार्थम्/NP  रत्नोपहारादिसामग्री/NP सुसज्जीक्रियताम्/KP ।/PUNC तथा/A अनुष्ठिते/KN सति/KN सः/SN गृध्रः/NP  मन्त्री/NP दुर्गद्बारात्/NP चक्रवाकेण/NP उपगम्य/KKS सत्कृत्य/KKS आनीय/KKS राजदर्शनम्/NP  कारितः/KN  दत्तासने/NP उपविष्टः/KN ।/PUNC 
चक्रवाकः/NP उवाच/KP –/PUNC युष्मत्/SN आयत्तम्/KN  सर्वम्/SN ।/PUNC स्वेच्छया/NP उपभुज्यताम्/KP इदम्/NS  राज्यम्/NP ।/PUNC राजहंसः/NP  ब्रूते/KP –/PUNC एवम्/ASD एव/INTF ।/PUNC दूरदर्शी/NS कथयति/KP –/PUNC एवम्/ASD एव/INTF एतत्/SN ।/PUNC किंतु/A इदानीम्/A  बहुप्रपञ्चवचनम्/NP  निष्प्रयोजनम्/NV ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
लुब्धम्/KN अर्थेन/NP गृह्णीयात्/KP स्तब्धम्/KN अञ्जलिकर्मणा/NP ।/PUNC 
मूर्खम्/NP  छन्दानुरोधेन/NP याथातथ्येन/NP पण्डितम्/NP ॥/PUNC 109/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK–/PUNC 
सद्भावेन/NP हरेत्/KP मित्रम्/NP संभ्रमेण/NP तु/A बान्धवान्/NP ।/PUNC 
स्त्रीभृत्यौ/NP दानमानाभ्याम्/NP दाक्षिण्येन/NP इतरान्/AN जनान्/NP ॥/PUNC 110/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN इदानीम्/A  संधाय/KKS प्रस्थाप्यताम्/KP अयम्/SNV  महाप्रतापः/NV चित्रवर्णः/NS राजा/NP ।/PUNC चक्रवाकः/NP  ब्रूते/KP –/PUNC यथा/A संधानम्/NP कार्यम्/KN  तत्/SN अपि/A उच्यताम्/KP ।/PUNC राजहंसः/NP  ब्रूते/KP –/PUNC कति/AP प्रकाराः/NP संधीनाम्/NP संभवन्ति/KP ।/PUNC गृध्रः/NP  ब्रूते/KP कथयामि/KP ।/PUNC 
श्रूयताम्/KP –/PUNC 
बलीयसा/NP अभियुक्तः/KN तु/A नृपः/NP  न/AN अन्यप्रतिक्रियः/NP ।/PUNC 
आपन्नः/KN  संधिम्/NP अन्विच्छेत्/KP कुर्वाणः/KNV कालयापनम्/NP ॥/PUNC 111/PUNC ॥/PUNC 
कपालोपहारः/NP च/APY संतानः/NP संगतः/KN तथा/A ।/PUNC 
उपन्यासः/NP प्रतीकारः/NP संयोगः/NP पुरुषान्तरः/NP ॥/PUNC 112/PUNC ॥/PUNC 
अदृष्टनरादिष्टः/KN आत्मादिष्टः/KN उपग्रहः/NP।/PUNC 
परिक्रयः/NP तथा/A उच्छन्नः/KN तथा/A च/APY परभूषणः/NP ॥/PUNC 113/PUNC ॥/PUNC 
स्कन्धोपनेयः/KN संधिः/NP च/APY षोडश/SMK एते/SN प्रकीर्तिताः/KN ।/PUNC 
इति/AUD षोडशकम्/NP  प्राहुः/KP संधिम्/NP  संधिविचक्षणाः/NP ॥/PUNC 114/PUNC  ॥/PUNC 
कपालसंधिः/NP विज्ञेयः/KN केवलम्/A  समसंधितः/KN ।/PUNC 
संप्रदानात्/NP भवति/KP यः/SSN उपहारः/NP सः/SSN  उच्यते/KP ॥/PUNC 115/PUNC ॥/PUNC 
संतानसंधिः/NP विज्ञेयः/KN  दारिका/NP आदानपूर्वकः/NP।/PUNC 
सद्भिः/NP तु/A संगतः/KN संधिः/NP मैत्रीपूर्वोदाहृतः/KN ॥/PUNC 116/PUNC ॥/PUNC 
यावत्/A आयुः/NP प्रमाणः/NP तु/A समानार्थप्रयोजनः/NP।/PUNC 
संपत्तौ/NP वा/A विपत्तौ/NP वा/A कारणैः/NP यः/SN  न/AN भिद्यते/KP ॥/PUNC 117/PUNC ॥/PUNC 
संगतः/KN संधिः/NP एव/INTF अयम्/SN  प्रकृष्टत्वात्/NP सुवर्णवत्/NP ।/PUNC 
तथा/A अन्यैः/SN संधिकुशलैः/NP काञ्चनः/NP सः/SN  उदाहृतः/KN ॥/PUNC 118/PUNC ॥/PUNC 
आत्मकार्यस्य/NP सिद्धिम्/NP  तु/A समुद्दिश्य/KKS क्रियेत/KP यः/SSN ।/PUNC 
सः/SSN  उपन्यासकुशलैः/NP उपन्यासः/NP उदाहृतः/KN ॥/PUNC 119/PUNC ॥/PUNC 
मया/SN अस्य/SN उपकृतम्/KN  पूर्वम्/A अयम्/SN  प्रतिकरिष्यति/KP ।/PUNC 
इति/AUD यः/SSN क्रियते/KP संधिः/NP प्रतीकारः/NS सः/SN उच्यते/KP ॥/PUNC 120/PUNC ॥/PUNC 
उपकारम्/NP करोमि/KP अस्य/SN मम/SN अपि/A एषः/SN करिष्यति/KP ।/PUNC 
अयम्/SN  च/APY अपि/A प्रतीकारः/NP  रामसुग्रीवयोः/NS इव/ASD ॥/PUNC 121/PUNC ॥/PUNC 
एकार्थाम्/NP सम्यक्/A उद्दिश्य/KKS क्रियाम्/NP  यत्र/A हि/A गच्छतः/KNV ।/PUNC 
सुसंहितप्रमाणः/NP तु/A सः/SNV च/APY संयोग/NS उच्यते/KP ॥/PUNC 122/PUNC ॥/PUNC 
आवयोः/SN योधमुख्यैः/NP तु/A मत्/SN अर्थः/NP साध्यताम्/KP इति/AUD ।/PUNC 
यस्मिन्/SN पणः/NP तु/A क्रियते/KP सः/SN संधिः/NP पुरुषान्तरः/NS ॥/PUNC 123/PUNC ॥/PUNC 
त्वया/SN एकेन/SN मदीयः/SN अर्थः/NP संप्रसाध्यः/KN तु/A असौ/SN इति/AUD ।/PUNC 
यत्र/A शत्रुः/NP पणम्/NP  कुर्यात्/KP सः/SN अदृष्टपुरुषः/NS स्मृतः/KN ॥/PUNC 124/PUNC  ॥/PUNC 
यत्र/A भूम्येकदेशेन/NP पणेन/NP रिपुः/NP उर्जितः/KN ।/PUNC 
सन्धीयते/KP संधिविद्भिः/NP सः/SN च/AVKआदिष्टः/NS उदाहृतः/KN ॥/PUNC 125/PUNC ॥/PUNC 
स्वसैन्येन/NP तु/A संधानम्/NP आत्मादिष्टः/KN उदाहृतः/KN ।/PUNC 
क्रियते/KP प्राणरक्षार्थम्/NP सर्वदानम्/NP उपग्रहः/NS ॥/PUNC 126/PUNC ॥/PUNC 
कोषांशेन/NP अर्धकोषेण/NP सर्वकोषेण/NP वा/A पुनः/A ।/PUNC 
शिष्टस्य/KN प्रतिरक्षार्थम्/NP परिक्रियः/NS उदाहृतः/KN ॥/PUNC 127/PUNC ॥/PUNC 
भुवाम्/NP सारवतीनाम्/NV तु/A दानात्/NP उच्छन्नः/KN उच्यते/KP ।/PUNC 
भूम्युत्थफलदानेन/NP सर्वेण/SN परभूषणः/NP ॥/PUNC 128/PUNC ॥/PUNC 
परिच्छिन्नम्/KN फलम्/NP यत्र/A प्रतिस्कन्धेन/NP दीयते/KP ।/PUNC 
स्कन्धोपनेयः/KN तम्/SN प्राहुः/KP सन्धिम्/NP संधिविचक्षणाः/NP ॥/PUNC 129/PUNC ॥/PUNC 
परस्पर/NV उपकारः/NP अस्तु/KP मैत्रः/NS संबन्धकः/NS तथा/A ।/PUNC 
उपहारः/NS च/APY विज्ञेयाः/KN चत्वारः/NP च/AVK एव/INTF संधयः/NP ॥/PUNC 130/PUNC ॥/PUNC 
एक/SMK एव/INTF अपहारः/NP तु/A सविः/? एव/INTF मतः/NP  मम/SN ।/PUNC 
उपहारविभेदाः/NP तु/A सर्वे/SN मैत्रविवर्जिताः/KN ॥/PUNC 131/PUNC ॥/PUNC 
अभियोक्ता/NP बलीयस्त्वात्/NP अलब्ध्वा/KKS न/AN निवर्तते/KP ।/PUNC 
उपहारात्/NP ऋते/A तस्मात्/SN संधिः/NP अन्यः/SN न/AN विद्यते/KP ॥/PUNC 132/PUNC ॥/PUNC 
चक्रवाकः/NP ब्रूते/KP –/PUNC शृणु/KP तावत्/A ।/PUNC 
अयम्/SN निजः/NP परः/SN वा/A इति/AUD गणना/NP लघुचेतसाम्/NP ।/PUNC 
उदारचरितानाम्/NP  तु/A वसुधा/NP एव/INTF कुटुम्बकम्/NP ॥/PUNC 133/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN  च/AVK–/PUNC 
मातृवत्/KV परदारेषु/NP परद्रव्येषु/NP लोष्ठवत्/KV ।/PUNC 
आत्मवत्/KV सर्वभूतेषु/NP यः/SSN पश्यति/KP सः/SSN  पण्डितः/NP ॥/PUNC 134/PUNC  ॥/PUNC 
राजा/NP आह/KP –/PUNC भवन्तः/SN  महान्तः/NV पण्डिताः/NP च/AVK।/PUNC तत्/SN अत्र/A अस्माकम्/SN  यथाकार्यम्/KN उपदिश्यताम्/KP ।/PUNC मन्त्री/NP ब्रूते/KP –/PUNC आः/ABS किम्/AP एवम्/AVD उच्यते/KP ।/PUNC 
आधिव्याधिपरीतापात्/NP अद्य/A श्वः/NP  वा/A विनाशिने/NP ।/PUNC 
कः/SN  हि/A नाम/A शरीराय/NP धर्मोपेतम्/KN  समाचरेत्/KP ॥/PUNC 135/PUNC ॥/PUNC 
जलान्तः/KN चन्द्रचपलम्/NV जीवितम्/KN खलु/A देहिनाम्/NP ।/PUNC 
तथाविधम्/KV इति/AUD ज्ञात्वा/KKS शश्वत्/A कल्याणम्/NP आचरेत्/KP ॥/PUNC 136/PUNC ॥/PUNC 
मृगतृष्णासमम्/NP  वीक्ष्य/KKS संसारम्/NP  क्षणभङ्गुरम्/NV ।/PUNC 
सज्जनैः/NP संगतम्/KN  कुर्यात्/KP धर्माय/NP च/APY सुखाय/NP च/APY ॥/PUNC 137/PUNC ॥/PUNC 
तत्/SN मम/SN संमतेन/NP तत्/SN एव/INTF क्रियताम्/KP ।/PUNC 
यतः/A –/PUNC 
अश्वमेधसहस्राणि/NP सत्यम्/NP  च/APY तुलया/NP धृतम्/KN ।/PUNC 
अश्वमेधसहस्रात्/NP हि/A सत्यम्/NP एव/INTF अतिरिच्यते/KP ॥/PUNC 138/PUNC ॥/PUNC 
अतः/A सत्याभिधानदिव्यपुरःसरः/KV  द्वयोः/SN अपि/A अनयोः/SN भूपालयोः/NP काञ्चनाभिधानसंधिः/NP विधीयताम्/KP ।/PUNC 
सर्वज्ञः/NS  ब्रूते/KP –/PUNC एवम्/A अस्तु/KP ।/PUNC ततः/A  राजहंसेन/NP राज्ञा/NP वस्त्रालङ्कारोपहारैः/NP सः/SN  मन्त्री/NP दूरदर्शी/NS पूजितः/KN प्रहृष्टमनाः/NP चक्रवाकम्/NP  गृहीत्वा/KKS राज्ञः/NP  मयूरस्य/NP संनिधानम्/NP  गतः/KN ।/PUNC 
तत्र/A चित्रवर्णेन/NS राज्ञा/NP सर्वत्रः/A  गृध्रवचनात्/NP बहुमानदानपुरःसरम्/KV  संभाषितः/KN तथाविधम्/NV  संधिम्/NP  स्वीकृत्य/KKS राजहंससमीपम्/NP  प्रस्थापितः/KN ।/PUNC 
दूरदर्शी/NS ब्रूते/KP –/PUNC देव/NP सिद्धम्/NP नः/SN समीहितम्/KN ।/PUNC इदानीम्/A  स्वस्थानम्/NP एव/A विन्ध्याचलम्/NP  व्यावृत्य/KKS प्रतिगम्यताम्/KP ।/PUNC 
अथ/A सर्वे/SN स्वस्थानम्/NP  प्राप्य/KKS मनः/NP अभिलिषितम्/KN  फलम्/NP  प्राप्नुवन्/KNV इति/AUD ।/PUNC 
विष्णुशर्मणा/NS उक्तम्/KN –/PUNC अपरम्/SN  किम्/SN  कथयामि/KP ।/PUNC कथ्यताम्/KP ।/PUNC राजपुत्राः/NP ऊचुः/KP –/PUNC तव/SN प्रसादात्/NP राज्यव्यवहाराङ्गम्/NP ज्ञातम्/KN ।/PUNC ततः/A सुखिनः/NP  भूताः/KN वयम्/SN ।/PUNC विष्णुशर्मा/NS उवाच/KP –/PUNC यद्यपि/A एवम्/A तथा/A अपि/A अपरम्/SN अपि/A इदम्/SN अस्तु/KP –/PUNC 
संधिः/NP सर्वमहीभुजाम्/NP  विजयिनाम्/NP तु/A प्रमोदः/NP सदा/A 
	सन्तः/KNV सन्तु/KP निरापदः/NP सुकृतिनाम्/NP  कीर्तिः/NP चिरम्/KV  वर्धताम्/KP ।/PUNC 
नीतिः/NP वारविलासिनि/NP इव/ASD सततम्/KN  वक्षस्थले/NP संस्थिता/KN 
	वक्रम्/NP  चुम्बतु/KP मन्त्रिणाम्/NP अहः/NP अहः/DV भूयान्/KP महान्/NV उत्सवः/NP ॥/PUNC 139/PUNC ॥/PUNC 
अन्यत्/SN च/AVK अस्तु/KP –/PUNC 
प्रालेयाद्रेः/NP सुतायाः/NP प्रणयनिवसतिः/NP चन्द्रमौलिः/NS सः/SN यावत्/A यावत्/DV लक्ष्मीः/NP मुरारेः/NS जलदः/NP इव/ASD तडित्/NP मानसे/NP विस्फुरन्ती/KNV ।/PUNC 
यावत्/A स्वर्णाचलः/NP अयम्/SNV दवदहनसमः/NP  यस्य/SN सूर्यः/NP स्फुलिङ्गः/NP तावत्/A नारायणेन/NP प्रचरतु/KP रचितः/KN संग्रहः/NP अयम्/SN  कथानाम्/NP ॥/PUNC 140/PUNC ॥/PUNC 
अपरम्/SN  च/AVK–/PUNC 
श्रीमान्/NP धवलचन्द्रः/NS असौ/SN जीयान्/KP माण्डलिकः/NP  रिपून्/NP ।/PUNC 
येन/SN अयम्/SNV संग्रहः/NP यत्नात्/NP लेखयित्वा/KKS प्रचारितः/KN ॥/PUNC 14/PUNC 1/PUNC ॥/PUNC    
